Category: Başqan

Məlum olduğu kimi, iyun ayının ikinci yarısından etibarən “Filoloji Araşdırmalar və Dil Monitorinqi Mərkəzi” İctimai Birliyinin təşəbbüsü ilə Bakıda ticarət və xidmət obyektlərində dövlət dilindən düzgün istifadə edilməməsi, əcnəbi dillərin Azərbaycan dilini sıxışdırmasına etiraz əlaməti olaraq ölkənin tanınmış ziyalılarından imzalar toplanaraq müvafiq orqanlara, millət vəkillərinə və vəzifəli şəxslərə müraciətlər ünvanlanıb.

Müraciətə dəstək verənlərdən biri, millət vəkili, Azərbaycan Dil Qurumu İctimai Birliyinin sədri, Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı “ilkxeber.org” saytına müsahibəsində bu məsələ ilə bağlı fikirlərini bölüşüb.

– Son illər Azərbaycan cəmiyyətində ədəbi dil müzaklirələri səngimir. Bu narahatıqları əsaslı hesab edirsinizmi? Bu gün ədəbi dildən istifadədə hansı nöqsanlar daha qabarıq nəzərə çarpır?

-Dil millətin əbədi qayğısıdır. Nə qədər millət var, yaşayır, o öz dilini qorumalı, inkişaf etdirməlidir. Torpağını kənar hücumlardan qoruduğu kimi, dilini də kənar, yabançı sözlərdən qorumalısan. Bu, qanundur. Başqa cür mümkün deyil. Ona görə də dünyanın bir çox ölkələrində, baxmayaraq ki, o ölkələr beynəlxalq aləmdə geniş nüfuz sahibidir, onların dili bir neçə ölkədə oxunur, yayılır, onlar öz dillərini qorumaq üçün tədbirlər görürlər. Məsələn, Almaniyada Dil Gömrüyü var. O xətti keçmək olmaz. Sözlər araşdırılır, sözlərdən hansı keçə bilər, hansı yox.

Yaxud, deyək ki, Kanadada Kvebek bölgəsi var. Kanada ingilisdilli olsa da, Kvebekin dili fransız dilidir. Fransızlar Kanadada – başqa bir dövlətin içində öz dilərini qorumaq üçün Dil polisi yaradıblar .Mən bir dəfə dedim, jurnalistlər o dəqiqə başladılar yazmağa ki, polis az idi, biri də dil polisi… Amma bu polis o polisdən deyil.

Dövlətin içindəki bir vilayət öz dilini belə qoruyur. Çoxlu belə misallar çəkmək olar. Azərbaycan dili ilə bağlı vəziyyət narahatçılıq doğurur. Çünki son illərdə Sovet dövründəki kimi biz dilimizə biganəyik. Təkcə dilimizə yox, görünür, elə həm də tariximizə, taleyimizə biganəyik. Biganə olmasaq, 28 ildir, soyadlarının milliləşdirilməsi haqqında qanun qəbul olunub, amma hələ də sıravi vətəndaşları demirəm, məmurlarımız dövlətin verdiyi qərara etinasız yanaşırlar, millətin mənafeyi istiqamətində bir addım atmaq istəmirlər. Bu, işin bir tərəfidir. Həm də məmurlar şərait yaratmalıdır ki, köhnə pasportlarda soyadları dəyişdirilsin. Heç olmasa, indi doğulan uşaqların soyadını azərbaycanca yazsınlar. İndi fikurləşirəm millət vəkillərinə , ziyalılara, müəllimlırə müraciət edim ki , niyə soyadın sonundakı “ov “, “ova”dan əl çəkmirsiniz? Bu da dil problemidir.

Brend mağazalarda adların böyük hərflə yazılması da düzgün deyil. Qanuna görə, Azərbaycanda heç bir reklam lövhəsi Azərbaycan türkcəsindən böyük yazıla bilməz. Bunlar hamısı qayğıdır. Bakının küçələrində rusca danışanların sayı getdikcə artır. Nəyə görə? Çünki Bakıda rus məktəblərinin sayı artır. Millət də bundan narazı qalır. Deyək ki, torpaqlarımızı işğal eləyiblər. Bunu işğaldan təmizləmək üçün vuruşmaq lazımdır. Təkcə Ermənistanla yox, dünyanın bir çox ölkələri ilə savaş aparmalısan, başa salmalısan ki, bu, mənim torpağımdır, onu geri almalıyam. Bu, aydındır. Amma dil necə? Bu dili ki qorumaq silah-sursat istəmir. Bu, şüur istəyir. Bəzi məmurlarımız da fəxr eləyirlır ki, bizdə rus məktəbləri çoxdur, yüzlərlə, 10 minlərlə azərbaycanlı rus dilində oxuyur. Bu, həmin uşaqları şikəst eləməkdir. Çünki onlar özlərini gələcəkdə bu torpaqda naqolay hiss edəcəklər. Ona görə də narahatçılığa əsas var. Ədəbi dildən istifadədə nöqsanlara yol verilmə halları, birinci, rus məktəbləri ilə əlaqədardır. Rus məktəblərində oxuyanlar heç vaxt ana dilində danışa bilməyəcəklər. Azərbaycanda onların ən yaxşı oxuyanı da, ən pis oxuyanı da, ziyalısı, qeyri-ziyalısı da…

İkincisi, psixoloji cəhətdən onlar Azərbaycan varlığından, Azərbaycan ruhundan daha çox rus varlığı, rus tarixi, rus ədəbiyyatı ilə tanış olacaqlar, onlara onu öyrədəcəklər. Ən böyük nöqsanlardan biri budur. Ölkəmizə əcnəbilər gəlir. Biz onları öyrətməkdənsə, özümüz çalışırıq onların dilini öyrənək. Bilirsiniz, hələ ziyalılar deyir, onsuz da gələcəkdə bir dil olacaq. Deyirəm, Makedoniyalı İsgəndərin vaxtında bütün romalılar filirləşirdilər ki, dünya gələcəkdə latın dilində danışacaq. Amma imperiya dağıldı, dil də getdi. Osmanlı imperiyası dövründə bütün Avropa türk dilini öyrənməyə can atırdı. Osmanlı imperiyasının icazəsi olmadan Aralıq dənizinə belə girə bilmirdilər. İmperiya getdi, türk dilinin etkisi də getdi. Rus dili də elə. Rusiya imperatorluğu dağıldı və oradan qopan dövlətlər hərə öz dilini inkişaf etdirdi. Günün burində Amerika və İngiltərə də indiki nüfuzunu itirəcək və onda onların dili də nüfuzdan düşəcək.

Vaxtilə almanlar, ingilislər, ruslar Avropada fransız dilində danışmaqları ilə fəxr edirdilər. İndi də ingilis dili onun yerini tutub, amma bu da əbədi deyil .Vaxtilə İslam aləmində hamı ərəbcə danışmaq istəyirdi, fars təsiri olan yerdə hamı farsca. Yəni hər aşiqin dövranı var də, qalxır, yüksəlir, hegemonluq edir. Sonra da çöküb gedir. Amma hər xalqın öz dili qorunur, qalır və qalacaq bundan sonra da.

– Telekanalların dili ilə bağlı iradlar xüsusi qeyd edilməlidir. Aparıcı və qonaqların nitqində varvarizmlər, dialekt sözləri geniş yer alır. Rəhbərlik etdiyiniz Azərbaycan Dil Qurumu bu sahədə monitorinqlər keçirirmi?

– Mən dünən “Feysbuk”da bu barədə yazmışdım. Azərbaycanda poçt xidməti çox eybəcərdir. İki dildə yazırlar çeki. Azərbaycanda fəaliyyət göstərən alman aptekləri var. Onsuz da onu almancadan çevirir. Malını satırsa, dərmanların izahını azərbaycanca çap elətdirməlidir. Adi vərəqdir. O vərəqi də rusca buraxır. Çünki bizi saymır, özümüzü o yerə qoymuşuq. Hesab edir ki, rusca olsa, bəsdir. Amma ondan tələb eləmək lazımdır ki, bura Azərbaycandır. Yaxud mənə məktub gəlir səfirliklərdən. Bir neçəsinə mən yazıram ki, dəvətinizə görə təşəkkür edurəm, amma mən ingiliscə bilmirəm. Mənə azərbaycanca göndərin və göndərirlər. Yəni millət öz dilini qoruyanda ona hörmət də edərlər, əlbəttə.

Bilirsiniz, bizim televiziyamızın iki bəlası var: biri odur ki, ədəbi dildən xəbərsiz, əyalətlərdən gələn adamlar elə bilir, elə kənddə ləhcəsi necədirsə, o cür də danışmaq olar. Bu, o qədər də böyük bəla deyil, tədricən ondan azad olacaq .O ləhcələr bizim dilin qaynaqlarıdır. Ləhcələrdən gələn sözlərlə dilimiz getdikcə zənginləşir. Amma bir də var ki, öz ana dilində oxumayan adamlar utana-utana çıxırlar, onlar üçün komfort yoxdur, həmişə sıxıntı çəkirlər, onlar yaşa dolanda ata-analarını söyürlər ki, niyə bizi vaxtında ana dilində oxutmayıblar. İndi vəzifəyə gəlirik, iş görmək, camaatla danışmaq istəyirik, amma dili bilmirik. Dili öyrənmək elə-belə asan iş deyil. Ona görə də bir hissəsi çıxırlar televiziyaya millət vəkilidir, vəzifə sahibidir, nazirdir, istəyir öz ana dilində danışsın, amma danışa bilmir. Danışa bilmir, öyrənə bilmir, çətindir. Onlar öz ana dilində oxumamağının cəzasını indi çəkirlər. Başa düşmürlər və yaxud bilərəkdən nitqlərinə bəzi rus sözlərini, kənar dillərin sözlərini qatırlar ki, guya bunlar “intiligentdir”lər, guya bunlar şəhər uşağıdırlar, guya bunlar müasir ziyalıdırlar. Yarısı öz dilində, yarısı kənar sözlərlə danışırlar.

Analarımız, qadınlarımız, birinci onlar öz uşaqları ilə məşğul olmalıdırlar. Vaxtilə Ö.F. Nemanzadə yazırdı ki, mən bilmirəm, bizim analarımız öz dillərindən niyə bu qədər iyrənirlər? O, açıq deyirdi ki, iyrənirlər. Küçədə gedirsən, analar uşaqları ilə rusca danışırlar. Sən azərbaycanlısan, Azərbaycanda yaşayırsan, niyə bu balaca körpə ilə öz dilində danışmırsan, şikəst eləyirsən, ona öz dilini öyrətmirsən? Bu analardan, ailılərdən çox çey asılıdır. Ona görə də televiziya ailəyə təsir edir, ailə televiziyaya təsir edir. Belə qarşılıqlı təsirlər var. Bir nöqsan başqa nöqsanı doğurur. Bir səhlənkarlıq başqa bir səhlənkarlığa yol açır. Azərbaycan dövlətinin bu mənada iradəsi göz qabağındadır. Azərbaycan qanunlar qəbul edib. Azərbaycan prezidenti İ. Əliyev dəfələrlə bu məsəələr barədə danışıb, sərəncam imzalayıb, fərman verib. Ana dilini qorumaq və inkişaf elətdirmək proqramı hazırlanıb, Dil Komitəsi yaradılıb və mən də o Komitənin üzvüyəm. Bundan artıq nə etmək lazımdır? Yerdə qalır camaatın öz öhdəsinə. Biz vaxtilə çox monitorinqlər keçirmişık. Son illərdə bir az başımız qarışıq oldu, iş görə bilmədik. Əvvəlki illərdəki kimi fəal deyilik, şərait yoxdur.

– Bakının əcnəbi dillər tərəfindən “işğalı” ilə bağlı minə yaxın ziyalının “həyəcan təbili” görünməmiş ictimai rezonans doğurandan sonra qardaş Türkiyədə də bu məsələ prezident R.T. Ərdoğan səviyyəsində müzakirə olundu. Qloballaşma şəraitində milli dillərin qorunması istiqamətində səylərin geniş vüsət alacağına və nəticə verəcəyinə inanırsınızmı?

– Türkiyə bu işlə 30-cu illərdən məşğuldur. İlk addımlar da atıblar. Amma orda da fransızcadan, ingiliscədən keçən sözlər çoxdur. Ona görə, əlbəttə, dövlət səviyyəsində bu işlə məşğul olmaq lazımdır. Amma, eyni zamanda, hər kəsin bir şəxsi heysiyyəti olmalıdır. Şübhəsiz, inanıram, ingilis dilini öyrənəcəklər, böyük dillər də öyrəniləcək, dünyada, ola bilsin, sabah yox, birisi gün, ya ki-üç il sonra bu dili öyrənməyə ehtiyac qalmayacaq. Çünki bu gün əlinizdə tutduğunuz telefon tərcümə işini yerinə yetirir və bu bir az da təkmilləşəcək, dilmanclara ehtiyac olmayacaq. Gələcəkdə hər kəs öz dilində danışacaq, amma əllərindəki telefonlar onları bir-birinə tərcümə edəcək. Ona görə də milli dildən imtina insanı şikəst eləyir. İnsan öz dilində düşünməlidir. Öz dilini bilməli, intelektini öz dilində inkişaf elətdirməlidir. Başqa cür mümkün deyil. Dillər də elə torpaqdan cücərir, havadan yağış kimi yağır. Dillər də elə insanın o torpağın altında yatan dədələrinin, babalarlnın ruhudur. İngilis olmaq istəyirsən, get ol ingilis. Rus olmaq istəyirsən, get ol rus. Amma sən Azərbaycan türküsən, azərbaycanlısan, burda yaşayırsan, sənin də dilin olmalıdır bu torpağın dili, bu dövlətin dili.

– Bəziləri əcnəbi dillərin Bakıda meydan sulamasını həm də mədəni ekspansiya hesab edir. Bu fikirlə razısınızmı?

-Tamamilı doğrudur. Dil işğalı da elə torpaq işğalı kimidir. Bəlkə, torpaq işğalından daha pisdir. Çünki sənin ruhun işğal olur, düşüncən işğal olur. Düşüncən işğal olunandan sonra o torpağı qorumağa səndə bir güc qalmayacaq. Ona görə də bunun qarşısı alınmalıdır.

– Ziyalıların Milli Məclis üzvlərinə müraciətinə həssas reaksiya verən millət vəkillərindən biri də Sizsiniz. Bir deputat kimi bu müraciətə cavab olaraq hansı fəaliyyətləri planlaşdırırsınız?

– Çox yaxşı müraciətdir. Xeyli adamın qoşulmağı məni sevindirir. Amma mən özüm 30 ildir, hələ ondan da əvvəl, Sovet dövründən bunu deyirəm. Azərbaycan dili Konstitutsiyaya salındı. Yazıçılar Birliyinin təklifi də vardı, əsas təkliflərdən biri kimi, o illərdən başlayaraq bu işlə məşğulam. Sonra şeir kitabım vardı: “Sağ ol, ana dilim”. O vaxt Bakıda hamı rusca danışırdı. Şeir məclisləri rusca aparılırdı. “Sağ ol, ana dilim” kitabını yazmışam. 1989-cu ildə Azərbaycanın ilk müstəqil qəzeti olan “Azərbaycan”da həm dilin qorunması, də latın qrafikasına keçidin zərurəti haqqında müzakirə açmışam. Sonra Milli Məclisdə dil haqqında qərarın qəbul olunmağında iştirak eləmişəm və dəfələrlə bu barədə danışmışam. Bu təşəbbüsü dəstəkləyirəm. Sağ olsun, bu dəfə ziyalı ordusu qoşulub, onların qoşulmağın dəstəkləyirəm və onun müdafiəsini də bir dil qurumu kimi davam elətdiririk.

Gülyaz ƏLİYEVA

ilkxeber.org

Ziyalılıq nədir? Bu barədə çox yazılıb, mən də yazmışam və indi yazdıqlarımı təkrar etmək niyyətim yoxdur. Ancaq bir əlavəyə ehtiyac duyuram. Məncə, ziyalılığın əlamətlərindən biri də özünü dərk etmək, milli kimliyini bilmək, xalqının keçib gəldiyi tarixi dərindən öyrənmək və başqalarına da öyrətməkdir.
Keçmişini bilən insan tarix axarının, uyğarlıqların əvəzlənmələrinin, xalqların qalxma və enmələrinin qanuna uyğunluqlarını da dərk etməyə çalışır. Çalışır deyirəm, çünki, tarixdə qanunauyğunluğ və məntiq axtarmaq çoxlarına mənasız görünür. Bu barədə yetkin bir fikrə gəlmək hələ ki, münkün olmamışdır. Tarixçilərin bir bölümü keçmişin yalnız təsadüflərlə və xaotik olaylarla idarə olduğunu iddəa edir və bunu əsaslandırmağa çalışırlar. Lakin hər halda tarix fəlsəfəsi müəyyən ümumiləşdirmələr aparmış və xalqların inkişaf yollarının, tarixi proseslərin bi sıra nəzəri əsaslarını bəlirləmişlər.
Bu qarışıqlıq tarixçilər üçün bir sıra çətinliklər yaratdığı kimi; eyni zamanda, onları qəlibə düşmək təhlükəsindən, düşüncələrini, elmi mülahizələrini nəzəri çərçivələrə salmaq məcburiyyətindən xilas edir. yaradıcılıq təxəyyülü üçün meydan açır.
Azərbaycan- Türk- Turan tarixi dünya tarixinin nisbətən az öyrənilmiş sahələrindəndir. Yazılı mənbələrin azlığı və olanların da mübühisələr doğurması, bir sıra hallarda da düşmən müəlliflər tərəfindən və çeşidli dini, siyasi, irqi təsirlər altında qələmə alınması bu tarixin üstünə qat-qat pərdələr çəkmişdir. Bəzən o pərdələri qaldırmaq istəyənlərin dəqiq olmayan yazıları da məsələyə aydınlıq gətirməkdənsə əlavə bir pərdəyə çevrilir, yeni suallar yaradır.
Neftçala ziyalı rayonudur, alimləri, şair və nasirləri, rəssamları, pedaqoqları, jurnalistləri, müxtəlif sənət sahələrində önə çıxan tanınmışları vardır. Seçki günlərində də xeyli dəyərli insanla tanış oldum, ünsiyyət qurduq. Həmin insanların ən maraqlılarından biri araşdırmaçı, folklorçu, türk və dünya tarixinin mahir bilicilərindən olan adaşım Sabir Müseyib oğlu Abüzərovdur. Seçkilərlə bağlı Neftçalaya getdiyim ilk gündəcə çay süfrəsi ətrafında Şərq və Türk tarixi ilə bağlı xeyli söhbətimiz olmuşdu. Milli hərəkat zamanından, uzaqdan-uzağa tanıdığım bu adamın həmin söhbətdə tamam ayrı keyfiyyətləri üzə çıxmışdı; daha doğrusu, rayonlarımızın hər hansı birində tariximizi bu qədər dərindən bilən bir şəxslə rastlaşmağım mənim üçün gözlənilməz olmuşdu. Bu söhbət bizim yaxınlığımızın, dostluğumuzun təməlinə çevrildi. O ilk söhbətdə mənə ən çox xoş gələn Sabir bəyin Neftçalada, necə deyərlər əyalətdə yaşaya-yaşaya bu qədər tarixi mənbələri əldə edə bilməsi, ələk-vələk eləməsi, araşdırması və toxunduğumuz bütün məsələlər haqqında özünün şablonlardan uzaq, müstəqil fikrinin olması idi.
Seçki dövründə də, sonralar da dialoqumuz davam etdi. Buna görə də Sabir Müseyib oğlunun “Turan” adlı, əlyazma hüququnda olan kitabını bir çox elm mərkəzlərinin rəsmi qrifləri altında buraxılan akademik nəşrlərindən daha artıq maraqla və məmnuniyyətlə oxudum.
Sabir Abuzərov 1958-ci ildə Neftçala rayonunun Xıllı qəsəbəsində anadan olmuşdur. 1980-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Mexanika- riyaziyyat fakultəsini bitirmişdir. Bir müddət rəsmi işlərdə – Rayon İcra hakimiyyətində təlimatçı və şöbə müdiri vəzifələrində çalışsa da müəllimlik peşəsindən ayrılmamışdır. Riyaziyyat müəllimi olsa da ömrü boyu tariximizi araşdırmaq onun əsas məşquliyyətlərindən biri olmuşdur; mənə bağışladığı “Turan” kitabı da həmin araşdırmaların nəticəsidir.
Kitabın janrını, toxunulan sahələrin hüdudlarını dəqiq müəyyənləşdirmək çətindir. Ona görə də “Turan” adı əsərin məzmununu ifadə etmək baxımından düzgün seçilmiş addır. Çünki, bu araşdırmalarda, əslində Çin səddindən tutmuş Aralıq dənizinə qədər Türk – Turan dünyasının bütün geniş coğrafiyası əhatə edilir. Türk tarixi və Şərq mifalogiyasının “ipuclarına”, ən həssas, mübahisəli və aydınlaşdırılması zəruri olan mövzu və məqamlarına toxunulur. Bu üfuqi xəttin genişliyi qədər də kitabda çox dərinliklərdən gələn şaquli bir xətt var. Nuhun tufanından başlanan uzun bir əsatir, nağıl və real tarix yolu izlənilir.
Mənə görə Sabir bəyin seçdiyi yol mübahisə doğurmamalıdır. Azərbaycan-Türk varlığından danışarkən folkloru kənarda qoymaq yalnışdır. Tarixin ən uzaq həqiqətlərinin zaman keçdikcə mifə, nağıla çevrilməsi danılmazdır. Folklorda, özəlliklə yazıya qədərki əsatir və dastanlarda çeşidli siyasi-dini mühitlərin örtükləri, yamaqları və tozu altında uzaq, lakin canlı və real bir tarixin olduğunu kimsə inkar edə bilməz. Buna görə də tarix araşdırmalarında bu başlanğıc mənbəələri kənarda qoymaq düzgün deyil. Bu şərtlə ki, arıtlanma işi diqqətlə aparılsın, tarixin izləri ilə təxəyyülün izləri bir-birinə qarışdırılmasın… Bəlkə elə buna görə də Sabir bəyin kitabı Məlikməmməd nağılının, xeyirxah və şər qüvvələrin, sehirli quyuların, o quyuların sahibləri olan divlərin, qırxıncı otaqların. hörüklərindən asılan qızların hansı inanc sistemlərinə, coğrafi və tarixi köklərə bağlı olduğunu araşdırmağla başlanmışdır. Çənlibel, Koroğlu, Dədə Qorqud, Oğuz xan motivlərinin kitab boyu çeşidli baxış bucaqlarından və müxtəlif tarixi mənbələr işığında gözdən keçirilməsi də folklorla, xalq ədəbiyyatı ilə, əsatirlərlə real yaşantılar, olaylar arasında mövcudluğu şübhə doğurmayan körpülərin, bağların aşkarlanmasına xidmət edir.
Kitabda ən çox araşdırılan türk dünyasının uc bölgələri – Ərgənəkon, Altay, Uyqur dünyası ilə yaxın şərqin Şumer, Hurri, Mitanna, Quti- Sak-Manna, yəni Bütöv Azərbaycan bölgəsidir. Bu uc bölgələri birləşdirən böyük ipək yoludur. Və tarixin bir çox böyük olayları məhs bu yollardan keçib getmişdir.
Sabir bəyin niyyəti Turan dünyasının neçə min illik tarixini ardıcıllıqla yazmaq deyildir. Bu tarix haqqındakı bəlgələri, sənədləri , araşdırdığı mənbələri üzə çıxarıb oxuculara təqdim etməkdir. Müəllifin aydın və iddəalı bir mövqeyi var, bu kitabla deyir ki, “ mənim göstərdiyim mənbələr nəzərə alınmasa və mənim toxunduğum məsələlər kənara qoyulsa Azərbaycan-türk tarixi yazıla bilməz, yazılsa da əyrisi düzündən çox olar”. Bu baxımdan müəllifin nə qədər ciddi bir iş gördüyünü təsəvvür etmək üçün kitabdakıə başlıqların bəzilərinə nəzər salmaq yetərlidir: “Çənlibel”, “Şıfrələnmiş tarix”, “Haça zirvələrdə yaşayan işıq Koroğlu”, “Tür iduq yeri- subi”, “Ərgənəkon”, “Mesu vilayyəti və ya Çənlibel”, “Ön Asiyada dəmir inqilabı və ya süvariliyə keçidin Koroğlu hərəkatında müstəsna rolu”, “Koroğlu hərəkatı Assur çarlığına qarşı eradan əvvəl 9-7-ci əsr Ön Asiya hadisəsidir”, “Saklar”, “Sak və ya Uyğur”, “Suriyada üçlü dövlətin izləri”, ”Kitabi Dədə Qorqud”da “üçlü dövlət”in izləri”, “Türklər”, “Mitanna dövləti”, “Dinlərin əvəzlənməsi və ya “Kitabi Dədə Qorqud” hadisələrinin sonu”, “Xurritlər”, “”Kitabi Dədə Qorqud” obrazlarının kosmik mənşəyi” , “Nuhun tufanı, tufandan sonra yer üzünün yenidən bölüşdürülməsi – beynəlxalq pakt”, “Etrusklar”, “Tarixin dan yeri, Allahların müharibəsi və simvolların əbədi mübarizəsi”, “Türk millətini qorumaq üçün Oğuz Xaqanın əjdahanı öldürməsi”, “Altaylartın ən ulusu”, “ Tarixdə “sözsüzlük” və ya “sözsüz” qaranlıq dövrlər”, “Doğan günəşə sarı açılan çadırlar” və sair. Mən bu başlıqları misal çəkməklə Sabir bəyin araşdırma çevrəsinin genişliyini göstərməyə çalışdım. Onun bu mövzuları araşdırarkən gəldiyi nəticələri incələmək niyyətim yoxdur. Mənim məqsədim Kür qırağında riyaziyyat müəllimi işləyən bir qeyrətli, həqiqətsevər, mübariz aydınımızın nə qədər böyük bir iş gördüyünü və bu yolla uydurma tarix quraşdıranlara riyaziyyat dərslərinə bənzər bir ibrət dərsi verdiyini nəzərə çatdırmaqdır. Kitabda mübahisəli məsələlər də ola bilər və şübhəsiz ki var, əsas bu deyil əsas Sabir bəyin Azərbaycan – Türk tarixinə yanasmasının, əsas götürdüyü konsepsiyanın düzgünlüyüdür. Kitabda istifadə olunan ədəbiyyatın coğrafiyası genişdir. Burada Türk, Rus, Avropa alimlərindən bol-bol sitatlar gətirilir, sözlərin etimaloji araşdırılmasında Türk və Hind- Avropa dilləri tez-tez qarşılaşdırılır.
Sabir bəyin müxtəlif illərdə qələmə aldığı yazıları toplayıb, tərtib edən Neftçalanın başqa bir dəyərli ziyalısı, tələbəlik dostum, rayonun “Gündoğar” qəzetində işləmiş və bir müddət onun redaktoru olmuş, əyalətdə yaşaya-yaşaya respublikanın ən iti qələmli jurnalistlərindən biri kimi tanınan Əlövsət Əliyevdir. Əlövsət bəy yazdığı ön sözdə yığcam şəkildə kiyabın dəyərini dəqiq müəyyənləşdirmişdir:
– “ Sabir Abuzərovun “Turan” tədqiqat əsəri ilə böyük maraq və heyrət hissi ilə tanış oldum. Müəllif xalqımızın, dövlətçiliyimizin köklərini, etnogenezisimizdəki aparıcı türk soylarını və tayfalarını araşdırmaq üçün müxtəlif əsərləri nəzərdən keçirir, müqayisələr aparır, özünə məxsus maraqlı nəticələr çıxardır. Maraqlıdır ki, o, oxucuya şəxsən nəsə diktə etmir, nəyisə isbata çalışmır sadəcə ayrı-ayrı əsərlərdən gətirdiyi misallarla onu düşünməyə vadar edir, fikri müəyyən versiyalara yönəldir… Amma bu qədər ədəbiyyatı nəzərdən keçirib, maraqlı paralellər aparmağın özü də böyük bir hünərdir. … Əsərin qayəsi, əhəmiyyəti olduqca böyükdür. Bunu nəzərdən keçirdikcə xalqımızın nəhəngliyinə, tariximizin qədimliyinə ürəkdən inanır, əzəmətimizə heyran qalırsan”.
Söhbətlərimizin birində Neftçalanın başqa bir ziyalısı, ensiklopedik bilik sahibi, mütaliəsinin genişliyi ilə məni heyrətləndirən Etlbar Əbilov Sabir Abuzərovun insani keyfiyyətlərini, xarakterini, təvazökarlığını bir neçə sözlə dəqid ifadə etmiş, “o, abırlı adamdır.” demişdi. Məncə, ziyalılığın bir göstəricisi də elə bu abır məsələsidir.
“Turan” kitabı mənə bu bölgənin dahi oğlu Əli bəy Hüseynzadə Turanı xatırlatdı. Türklüyü kimlik anlayışından milli ideologiyaya, siyasi xəttə- Turançılığa qədər böyüdən Əli bəy Hüseynzadəyə dostları “zəmanənin rəsulu” deyirdilər. O da Kür kənarında doğulub, böyümüşdü. O vaxtdan vətənimizin bu bölgəsində həyatını, yaradıcılığını türklük şüurunun inkişafına, dövlətimizin müstəqilliyinə və möhkəmləməsinə sərf edən, qurban verən xeyli ziyalı, görkəmli şəxsiyyət yetişmişdir. Mən Sabir Abuzərlini də Əli bəy Hüseynzadə yolunun davamçılarından və onun ruhunu yaşadanlardan biri hesab edirəm.

Sabir Rüstəmxanlı
22. 06. 2020

“Erməni qədər bizə çox yaxın (mədəniyyət, məişət, zövq…) ikinci bir millət yoxdur”. Bu fikirləri Azərbaycan-Avrasiya Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri, professor Kamil Vəli Nərimanoğlu bildirib.

Azərbaycanlı alim daha sonra qeyd edib: “Bir əsas fərqlə. Biz ailəmizin vurğunuyuq, ermənilər öz millətini sevirlər, ona fəda olurlar… Biz ailə, qadın, qız, bacı, gəlin qeyrətini müqəddəs bilirik, erməni vətən qeyrətini müqəddəs bilir”.

Azərbaycanlı alimin fikirləri birmənalı qarşılanmayıb. Cənubi Qafqazın “qarayara”sına çevrilən, demək olar ki, bütün qonşularına qarşı ərazi iddiaları ilə çıxış edən, Azərbaycan torpaqlarında böyük güclərin dəstəyi ilə dövlət quran və bununla kifayətlənməyərək, digər ərazilərimizə də sahiblənməyə cəhdlər göstərən ermənilərin üstün keyfiyyətlər sahibi, üstəlik, bizə yaxın toplum kimi təqdim olunması tənqidi reaksiyalara səbəb olub.

Deputat Sabir Rüstəmxanlı “Yeni Müsavat”a açıqlamasında Kamil Vəli Nərimanoğlunun fikirləri ilə tanış olduğunu bildirdi: “Bunu Mirzə Cəlil də yazıb, Mirzə Fətəli Axundzadə də. Nəsimədən üzü bəri ermənilərlə bağlı yazılıb. ”Əsli və Kərəm”-filan. Ermənilərlə bizim münasibətlərimizin yaxşı vaxtlarında yazıblar. Tarix boyu normal münasibətlər olub. Ermənilərlə bizim aramızda ziddiyyətlər və düşmənçilik, türkə erməni düşmənçiliyi əslində gizlin şəkildə kilsənin apardığı siyasətdə var idi. Amma bu, daha çox 18-ci yüzildən başlayıb – Rusiyanın cənuba doğru genişlənmək siyasəti və burada özünə həmfikir, ona yardım edən qüvvələr axtarmağa başlamasından. Bu zaman da daha çox xristianlıq amili əsas götürülüb, onunla eyni dindən olan gürcülərə və ermənilərə bel bağlayıb, onlarla əməkdaşlıq edib, müdafiə edib, türklərə və İslam dünyasına qarşı bəsləyib. 19-cu yüzildə Türkiyədə, Anadoluda açılan amerikan məktəbləri və Avropadan buraya gələn missioner təşkilatlar həm yunanlar, həm ermənilər arasında iş aparıb. Onlar ermənilər üçün xüsusi məktəblər açırdılar və o məktəblərdə türk düşmənçiliyini, ermənilər üçün uydurma tarix, uydurma ideallar, “üç göl arasında Böyük Ermənistan” xülyaları təbliğ edirdilər. Bunlar təbii ki, əsası olmayan tarix əsasında qurulmuş yalanlar idi və bütün bir xalqı illər uzunu bu yalanlara öyrətdilər. Yekunda dünyada bir “erməni məsələsi” ortaya atıldı. Guya ermənilərin burada problemləri var, o olmayan yerdə onun üçün dövlət yaratmaq lazımdır. Ermənilərlə düşmənçilik o dövrdən gəlir. Onlardan istifadə edərək müsəlmanın və türkün düşməninə çeviriblər”.

S.Rüstəmxanlı qeyd etdi ki, ermənilərlə düşmənçilik getdikcə gücləndiyi üçün Kamil Vəlinin dediyi “biz ermənilərlə yaxınıq” yanaşması artıq çox uzaq keçmişdə qalıb: “Bu gün ermənilərlə bizim yaxınlığımızın izləri, əlamətləri silinməkdədir. Çünki hər bir erməni uşağını türk düşməni kimi böyüdürlər, türk düşmənçiliyi təbliğ olunur. Musiqi, məişət yaxınlığımız var idi, onun hamısını ermənilər yer üzündən silib atmaqdadırlar. Çox vaxt ortaq şeyləri də öz adlarına çıxmağa çalışırlar. Ona görə də artıq yaxınlıqdan danışmaq çox çətindir. Mirzə Cəlil öz felyetonunda yazıb ki, erməni kilsəsinin həyətindən ”Vətən, vətən, vətən” sədası gəlir, Azərbaycan məscidində dəxli olmayan məsələlərdən söhbət gedir. Yəni bu müqayisələr həmişə gedib. Amma mən millətimizin bu cür aşağı tutulmasının tərəfdarı deyiləm. Azərbaycan xalqının da içərisində istənilən qədər taleyini, həyatını vətənə sərf eləmiş insanlar var, vətən sevgisi bizim cəmiyyətimizdə həmişə üstün dəyər sayılıb. Kilsə ilə bağlı məsələ var ki, erməni kilsəsi əlahiddə özünü xristian kilsəsindən ayırıb və erməni patriotizmini təbliğ edə-edə “vətənpərvərlik təbliğatı mərkəzinə” çevrilib. İslam aləmində bu yoxdur və buna ehtiyac duymayıblar. İslam aləmi insan sevgisini, qardaşlığı, yer üzündəki insanların bərabərliyini təbliğ edir, başqa millətə düşmənçiliyi təbliğ etmir. “Erməni vətənpərvərliyi”nin arxasında türkə düşmənçilik fikrini, bizim vətən sevgisini qabartmamağımızın arxasında böyük insan sevgisi və böyük humanizm dayanır. Fərq burdadır və bunu kim necə istəyir, o cür yoza bilər”.

E.PAŞASOY,
“Yeni Müsavat”

Azərbaycan kinosu böhran dövrünü yaşayır.

“Bəyin oğurlanması” filmində rəhmətlik Səməndər Rzayevin yaratdığı sovxoz direktoru Hidayət müəllimin dediyi kimi: “Bu kino ki var, çox qəliz məsələdir. Həm qəlizdir, həm də ki, vacib”.

Nədənsə aidiyyatı qurumlar Azərbaycanda ciddi, xüsusən də tarixi filmlərin çəkilməsini heç də vacib hesab etmirlər. Bəlkə də ona yalnız qəliz məsələ kimi baxırlar. Azərbaycanın öz tarixi şəxsiyyətləri, qürur və qəhrəmanlıq dolu keçmişi, qədim tarixi olduğu halda, dünyaya çıxarılacaq bir filmin çəkilməməsi insanın içini “yağa su damar kimi” sızıldadır. Hətta vəziyyət o yerə çatıb ki, digər dövlətlərin kino xadimləri bizim qəhrəmanlarımız haqqında film çəkirlər. Farslar isə tarixi qəhrəmanımız Səttar xan haqqında teleserial çəkir, bu ekran əsərində öz milli dəyərlərini nümayiş etdirməyə çalışırlar.

Qazaxlar ulu hun xaqanı Atilladan sonra Avropada ən çox adı çəkilən və Alp Ər Tonqanın nəvəsi olan qadın hökmdar Tomris haqqında film çəkiblər. Maraqlısı budur ki, Akan Satayevin rejissorluğu ilə çəkilən sözügedən filmin bir neçə yerində Massaget hökmdarı Tomirisin qazax qızı olduğu vurğulanır. Lakin tarixin atası adlandırılan Heradotun “Tarix” əsərində Əhəməni hökmdarı Kirin Araz çayından şimalda yerləşən Massaget çarlığına hücum edərkən öldürüldüyü bildirilir. Sözügedən yer müasir Azərbaycan Respublikasının ərazisidir. İranın çəkdiyi “Səttar xan” teleserialında isə Səttar xanın həyat yoldaşı Firdovsinin “Şahnamə”sini oxuyur. Təbii ki, başqa millətin ədəbiyyat nümunəsini oxumaq pis bir şey deyil, bəlkə də əksinə olaraq fəzilətdir. Lakin bunun bir filmdə təbliğ edilməsi, Azərbaycan ədəbiyyatını və şairlərini kiçik göstərmək, aşağılamaq anlamına gəlir. Türkmənlər Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənə abidə ucaldırlar.

Bizdə isə “Dədə Qorqud”a kiçik bir abidə qoyulub ki, dastana vaqif olanların belə, həmin abidəni tanıması çox çətindir. Parkın sahəsi çox genişdir, lakin nə “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanından bir boy qəhrəmanı, nə də oradakı hadisələri əks etdirəcək hər hansı bir epizod təsvir olunub. “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı Təpəgöz obrazı haqqında heç bir guşədə hansısa abidə qoyulmur. Halbuki, alman alimi Fridrix Fon Ditsin yazdığına görə, bu dastanın qədimliyinin əsas faktorlarından biri də Təpəgözlə yunan mifologiyasında mövcud olan polifemin oxşarlığıdır. Bu abidələrdən danışarkən kino məsələsindən uzaqlaşdığımı sanmayın. Məhz bu faktorlar tariximizin qədimliyini göstərən dəlilərdir. Hətta bizdən iqtisadi, hərbi, maliyyə cəhətdən çox-çox zəif olan işğalçı ermənilər belə Qarabağ haqqında film çəkərək dünyanı, guya bizim onların torpaqlarını işğal etdiyimizə inandırmaq istəyirlər. Onlar hətta öz mənfur siyasətlərini həyata keçirmək üçün çəkdiyi filmlərə Hollivuddan aktyorlar da dəvət edirlər. İndi isə “Aslanlar vətəni” adlı film çəkirlər. Aslanlar vətəni, ermənilərin canına hələ də çıxmayacaq qorxu salmış Mübariz İbrahimovun Azərbaycanıdır, yoxsa qulağıkəsik Andronikin Ermənistanı? Bu gün dünyada informasiya müharibəsində geri qaldığımız kimi, təbliğat məsələsinə də çox laqeyd yanaşırıq. Səsimiz yanlız dəyərlərimiz əlimizdən alınandan sonra çıxır. O zaman da həmin səs kiminsə qulağına çatmır, heç çatmasının da bir xeyri yoxdur.

Nəyə görə real tarixi materiallar və böyük hökmdarlarımız, XXI əsrdə qəhrəmanlıq tarixini bir daha təkrarlayan Mübariz İbrahimov kimi igidlərimiz olduğu halda, dünyaya çıxarıla biləcək tarixi filmlərimiz çəkilmir? Bu gün filmlərin Azərbaycan üçün əhəmiyyəti nədir?

“Cümhuriyət”in suallarını Xalq şairi, Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının (VHP) sədri, istiqlalçı deputat, Milli Məclisin üzvü Sabir Rüstəmxanlı cavablandırır.

“Son dərəcə mənasız seriallar çəkirlər”

-Sabir bəy, bizdə bu qədər tarixi faktlar, sənədli filmlər varkən niyə tarixi filmlər çəkilmir?

-Bu gün film, kino işi millətlərin və dövlətlərin təbliğatı baxımından son dərəcə mühümdir. Bu həm sənaye, həm ticarət, həm tanıtım, həm də mədəniyyət işidir. Film hazırda ən çox dövlətlərin və xalqların tanınmasına xidmət edir. Bu baxımdan Türkiyənin, Hindistanın, Çinin və Koreyanın tarixi filmləri nümunə göstərilə bilər. Film işi dövlətlərin tanınması və haqlarını nümayiş etdirməsi baxımından çox mühüm olduğu üçün kinostudiyalar, prodüsser mərkəzləri çox böyük imkanlarla bu işə qoşulublar. Təəssüf ki, bizdə kinostudiya dağılmış vəziyyətdədir. Mən dəfələrlə demişəm ki, bir ədəd şadlıq evinin pulunu sərf etsələr kinostudiyanı bərpa edə bilərlər. Kino çəkildikdən sonra onu göstərməyə yer lazımdır. Azərbaycan rayonlarının demək olar ki, heç birində normal kino salonu yoxdur. Ticarət mərkəzlərində açılan kino salonları da yaramır. Bundan başqa kinoda çəkilə bilən gözəl və talantlı aktyorlarımız vardı ki, onlar yaşa dolub getdilər və biz, bu illər ərzində onlardan istifadə etmədik. Beləliklə, böyük bir imkanı əlimizdən qaçırdıq. Ayrılan maliyyə vəsaitləri də televiziyalara verilir. Onlar da bəsit və son dərəcə mənasız seriallar çəkirlər. Azərbaycanı bu şəkildə təbliğ etmək olmaz. Həm də Azərbaycan müharibə şəraitindədir. Azərbaycanın problemləri qalıb, xariclə yarışırlar. Gözəl villalar, bahalı maşınlar, eyş-işrət içində yaşamaq və sair təsvir olunur. Sanki bütün Azərbaycan bu şəraitdədir. Əlbəttə, bu yanlış bir yoldur və ölkəmizi belə təbliğ etmək olmaz.

“Tariximiz o cür süjetlərlə doludur”

-Nəyə görə, aidiyyatı qurumlar bu işlərə laqeyd yanaşırlar?

-Bu gün dünyanın hər yerində tarixi filmlər çəkilir. Hətta çoxmillətli dövlət olan Hindistanda Moğol imperiyasından bəhs edən çoxserialı filmlər çəkirlər. Türkiyənin tarixini bilməyənlər dünyada onun haqqında həqarət dolu kitablar yazırdılar. Lakin Türkiyə həmin buzu qırdı və qara pərdəni cırıb atdı. Bunu çəkdiyi filmlərlə etdi. Həmin filmlərdə Osmanlı tarixinin gerçək həqiqətlərini çəkib göstərdi. Ona görə də bu gün Türkiyənin çəkdiyi “Möhtəşəm yüz yıl”, “Paytaxt Əbdülhəmid”, “Diriliş Ərtoğrul” və digər tarixi filmlər bir çox dünya dillərinə tərcümə olunaraq maraqla izlənilir. Yəni ki, filmlərin əhəmiyyəti çox böyükdür. Azərbaycanda nədənsə hələ bizim Mədəniyyət Nazirliyimiz, Kino Xadimləri İttifaqı bu işin əhəmiyyətini ya başa düşmür, ya da qəsdən bu işi kölgədə saxlayırlar və əhəmiyyət vermirlər. Mənim ssenari müəllifi olduğum “Cavad xan” filmi çox cüzi vəsaitlə ərsəyə gətirilib. Kimə desən bu vəsaitlə belə bir film çəkilib, inanmazlar. Baxmayaraq ki, Cənab Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva da həmin filmin çəkilişinə dəstək olmuşdular. İndi də qəhrəmanlıq ruhunun təbliği kontekstində həmin film nümayiş etdirilir. Halbuki bizim tariximiz belə süjetlərlə doludur. Mən “Difai” fədailəri və digər belə məsələlərlə bağlı bir neçə dəfə Mədəniyyət Nazirliyinə müraciət etsəm də onlardan cavab ala bilməmişəm. Təbii ki, bu istəkdə bulunan tək mən deyiləm.

“Bu, ortaq türk abidəsidir”

-Nəyə görə, Tomiris, Səttar xan və digər tarixi şəxsiyyətlərimiz haqqında digər dövlətlər film çəkərək onları özününkiləşdirir, biz isə onlara sahiblənmirik?

-Azərbaycan Türk dünyasının parçasıdır və bir çox süjetlər var ki, ortaq abidə sayılır. O, həm Azərbaycanın, həm Qazaxıstanın, həm Türkiyənin, həm Türkmənistanın, həm də digər türk dövlətlərinindir. Məsələn, Qazaxlar “Tomris”i çəkiblər. Tomrisin Əhəməni hökmdarı ll Kirlə qarşılaşdığı ərazi haqqında müxtəlif versiyalar var. Amma bu, ortaq türk abidəsidir. Qazaxlar həmin filmi çəkdiyi üçün, indi bu onların tarixinin bir parçası olub. Sabah Koroğlu və ya Uzun Həsən haqqında Azərbaycan film çəkməsə, Türkmənistan çəkər. Onlar da olar türkmənlərin. Həmin türk dövlətlərinə çəkmə də deyə bilmərik. Çünki ortaq abidə olduğu üçün, həmin dövlətlər deyəcək ki, onlar həm də mənimdir. “Kitabi Dədə Qorqud” dastanı da, “Alp Ər Tonqa”da “Oğuz Xaqan” da ortaq türk abidələridir. Ona görə də bu dövlətlərin içində kim qabağa düşüb onlar haqqında film çəkirsə, həmin işə də o sahiblənir. Bu həqiqəti hələ bizim nə Mədəniyyət Nazirliyi, nə də aidiyyatı idarələr dərk etmir.

“Ona görə də kinoya pulu əsirgəmək lazım deyil”

-Ola bilər ki, dünyaya çıxardılacaq səviyyədə tarixi filmlər çəkmək üçün xüsusi büdcə yaradılsın?

-Bunlar hamısı bizim o sahəyə rəhbərlik edən adamlarımızdan asılıdır. Onların milli şüurundan və tarixi bilməsindən asılıdır. O sahəyə rəhbərlik edənlərin çoxunun bizim tariximizdən xəbərləri yoxdur. Heç bilmirlər ki, Tomris, Mete Xan, Əfrasiyab (Alp Ər Tonqa) və digərləri kimdir? Ona görə də əsas odur ki, bu işə uyğun adamlar təyin edilsin. Bundan əlavə, belə iş üçün həm də büdcə ayrılmalıdır. Qazaxlar indi “Köçəri” filminə neçə milyon pul ayırıblar. Amerikadan, Hollivuddan aktyorlar və digər işçilər dəvət edirlər. Azərbaycanda isə belə işə ayrılan pullar gedib elə əllərə düşür ki, tam başqa şeylərə sərf olunur. Ona görə də kinoya pulu əsirgəmək lazım deyil. Ora pul sərf etmək lazımdır ki, gözəl bir filmlə tariximiz tanıdılsın. Hazırda Ermənistanla olan problemlərimizlə bağlı xeyli sənədlər, sənədli və bədii filmlər var. Onların əsasında film çəkib dünyada nümayiş etdirmək olar. Qoy, dünya xalqları görsün ki, biz necə tarixi ədalətsizliklə üzləşmişik. Bundan başqa Azərbaycan torpaqlarının 1828-ci ildə Rusiyaya verilməsi, 1905, 1918, 1937-ci il hadisələri, İravanın Ermənistana verilməsi, hamısı həqiqi tarixdir. Bunu çəksinlər, qoy dünya görsün. Bu haqda sənədlər tək bizim deyil, Rusiyanın da arxivlərində var. Sadəcə, bunu çəkmək və göstərmək lazımdır.

-Mümkündürmü, bu məsələ Milli Məclisdə qaldırılsın?

-Bir neçə dəfə buna bənzər hadisələr, dəyərlərimizə hörmət, tarixi qəhrəmanlarımıza sayğı və sair mövzular Milli Məclisdə qaldırılıb. Amma hər şey Milli Məclisə bağlı deyil ki. Bu gündəlik işdir. Tutaq ki, Milli Məclisdə deyildi, səsləndi, ürəyimiz boşaldı və məsələ qaldı protokolda. Bununla iş bitmir. Əsas odur ki, bu işə baxan adamlar gərək ciddi şəkildə işləsinlər”.

Əli Bədir