Şeyxlik, şahlıq zamanı,
Yaradanın fərmanı,
Bir şah gəldi cahana
Neçə dərdin dərmanı.
(Azərbaycan bayatısı)
Son vaxtlar türk seriallarında Səfərvi-türk dövlətinin qurucusu Şah İsmayıl Xətai (Şah Xətai) və oğlu Şah Təhmasib əsassız aşağılanmlara məruz qalırlar.
Əlbəttə, istənilən dövrü araşdırmaq olar, həmin dövrə aid səhvləri tapmaq olar. Amma, deyəsən türk bədii seriallarını yaradanlar serialların həmin dövrə aid hissələrində Şah Xətaini aşağılmaq istəklərini artıq “özlərini təsdiq” düsturuna çevirmək cəhdlərinə döndərirlər.
Bu məsələ ilə bağlı AzərbaycanTürkiyə Evi (ATEV) bu il aprelin 5-6-sı Bakıda “Şah Xətai-Sultan Səlim simpoziumu” düzənlədi. Həmin tədbirə həm Azərbaycan, həm də Türkiyə tərəfdən nüfuz və söz sahibi olan xeyli elm adamları qatıldılar.
Əslinə qalarsa, həmin tədbirin düzənlənməsinə səbəb son zamanlar Şah Xətai şəxsiyyətinə artan hücumlar idi.
Həmin tədbirdə adı çəkilən məsələyə kifayət qədər əsaslı, düşünülmüş mövqe sərgiləndi. Həmin zaman kəsiyində baş verən hadisələrin səbəbləri açıqlandı.
Bizim düşüncəmizə görə, Şah Xətai şəxsiyyətinə aşağılayıcı münasibət sadəcə gerçəkləri bilməməkdən doğur. Daha bir belə yanaşma Səfəvi-türk dövlətinin Osmanlı-türk dövləti önündə duruş gətriməsindən qaynaqlana blər. Bütün Qərb dünyasını lərzəyə salan Osmanlı-türk imperiyası bütün cidd cəhdlərinə baxmayaraq Səfəvi-türk imperiyası üzərində heç zaman əsaslı üstünlük qazana bilmədi.
Şah Təhmasib Osmanlı və Səfəvi arasındakı döyüşlərində hər iki tərəfdən əsgərlərin hünərinə belə dəyər verdi: “Osmanlı əsgəri kimi cəsarətli, Səfəvi əsgəri kimi sədaqətli əsgər yoxdur”. Fikrimizcə, bu dəyər bu günə də aydınlıq salır.
Başqa bir cəhətdən, istər Şah Xətaini aşağılayanlar, istər Sultan Səlimi tərif edənlər bu iki şəxsin gerçəkdə layiq olquqlarından heç nəyi azaldıb, heç nəyi də artıra bilməyəcəklər. Əgər bir çoxları bu yolla Şah Xətaini gözdən salacaqlarını düşünürlərsə səhv edirlər. Əksinə, bununla Sultan Səlimi ucaldacaqlarını düşünürlərsə yenə də səhv edirlər. Olanlar tarixdə olduğu kimi qalıb. Bu günün
adamlarının tarixə baxışı və mövqeyi şəxsin mövqeyindən o yana heç nə deyil.
Amma bu adamları başa düşmək istəyirik. Başqa bir niyyətimiz yoxdur. Əgər bu günün türk serialları Şah Xətaini bacarıqsız kimi təqdim etmək istəyirsə, o zaman qüdrətli və azman Sultan Səlim niyə ona qalib gələ bilmədi? Bu yanaşma tərzilə, görün Sultan Səlim nə qədər “bacarıq”sız olub ki, “bacarıq”sız Şah Xətaiyə qalib gələ bilməyib. Deməli, buradan çıxan nəticə budur ki, hər iki türk böyüyü bacarıqsız adamlar olub. Bəs o zaman bu bacarıqsız adamlar tarixə necə imza atıblar? Düşünün, bacarıqsız adam tarixə imza ata bilərmi? Axı, tarixdə belə olmayıb ki, bacarıqsızlar onu yarada və imza ata. Əgər belə deyilsə, hər ikisi bacarıqlı adamlar olubsa, bu şəxsiyyətləri o zaman aşağılamağın adı nədir. Bax, bunu anlamaq istəyirik.
İndi, bu seriallarda Şah Xətaini aşağılamaq xətti nədən qaynaqlanır? Bunun bir neçə cavabı var. Həmişə bir çoxlarının kənarda axtardığı “düşmən izi, Türkiyə Azərbaycan qardaşlığına zərbə vurmaq istəyənlər izi” var. Bir də öz içmizdə olan düşmənlər var. Amma, Allah xətrinə, bu düşmənləri hansısa şəxslər şəklində anlamayın. İnsanın daxilindəki cahilliyindən, nadanlığından, özündən bixəbərliyindən böyük düşməni ola bilməz. Fikrimizcə, belə insanlar “bilmir ki. bilmir” qisminə aid olan insanlardır.
Burada ən böyük “düşmən” Türkiyə təəssübünü türk bilriyindən önə qoymaqdır. Osmanlı təəssübünü önə qoymaqdır. Əgər belə düşünsək ki, “niyə Şah Xətai Sultan Səlimə qarşıə savaşdı?” o zaman həm də düşünməliyik ki, “niyə Sultan Səlim Şah Xətainin imperiyasına hücum etdi?” Əgər tərəflər olaraq hər kəs özünü haqlı biləcəksə, o zaman tarixi əhəmiyyət aşkara çıxmayacaq.
Belə düşüncə olacaqsa, onda bu sual ortaya qoyulacaq ki, “Sultan Səlim niyə Səfəvi-türk imperiyasının ərazilərinə təcavüz edib? Bu savaşı Sultan Səlim açıb, bu qoşunu o gətirib. Çaldırandan paytaxt Təbrizə yaxın məsafədə, Səfəvi-türk imperiyasının sərhədlərinin lap içərilərində döyüş gedib. Məgər, Şah Xətai imperiyasını qorumamalı isi? Həmin torpaqları Sultan Səlimə hədiyyə etməli idi?
Qazi Osman, Sultan Mehmet Fatih Osmanlı türkləri və günümzümn Türkiyəsi üçün kimdirlərsə, Şah Xətai də Səfəvi imperiyası türklərinə, günümzün Azərbaycan türklərinə odur. Bizlər bu şəxsin qurduğu, məhz bizlər üçün qurduğu imperiyanın əraziləində yaşayırıq. Buna görə heç kəsə və heç kimə boyun borcumuz yoxdur. Olmayacaq da. Nə də elə düşünməsinlər ki, Şah Xətaiyə hansısa aşağılamalar, həqarətlər cavabsız qala bilər. Bu gün “Şahi Əzəm”in, “mürşidi kamil”in müdafiəsi boynumuzun borcu qədər müqəddəs işdir. Xahiş edirik ki, bunu heç kəs unutmasın. Nə Azərbaycan daxilindəki, nə Azərbaycan xaricindəki antixətaiçilər bunu unutmasınlar.
Amma bizləri nə Osmanlıya, nə Osmanlı böyüklərinə nifrət, həqarət, aşğılamaq üstündə böyütmədilər. Əkisnə, “Türkiyə ümid yerimiz, qan qardaşımız, can dostumuz” deyə bizlərə aşılandı. Düşüncəmə görə, bu gün Azərbaycanda Türkiyə sevgisi Türkiyədəki Azərbaycan sevgisindən qat-qat çoxdur. Səbəbi? Səbəbi budur ki, bizləri ürfanın “bütün varlıqlara eşq” fəlsəfəsi üstə böyütdülər.
Tarixdə bu və ya digər əsaslar üstə bir-birinə qarşı vuruşan imperiyalar olub. Amma heç birinin digərinə bu qədər uzun sürən kin-küdurətu qalmayıb. Elə düşündürən məsələlərdə biri də bu kin-küdurətin bu qədər uzanması, günümüzə qədər gəlməsi və sanki bu gün olmuş kimi qalmasıdır.
Kinin olduğu yerə eşq gəlməz, övkə baldan şirin olar. Hər halda atalar bu sözləri əsassız deməyib. Bir biləcəkləri var. Bir də qəzəb olan yerdə ədəb olmaz ki! Bu gün Şah Xətaiyə münasibətdə belə bir ədəsizlik yaşanır. Bu ədəbsizliyi aradan qaldırmaq zamanıdır. Azərbaycanda istənilən qədər Şah Xətai sevənlər var. Bu gün Azərbaycan adına varlığımız təməlində ona bağlıdır. Biz şahımızdan, tarixdə qürur yerimiz olan zatdan, qazandığı qələbələrindən imtina etmək düşüncəsində deyilik. Buna çalışanlar bunu bizdən gözləməsinlər.
Çaldıran döyüşünün səbəbi isə ancaq iki fatehin bir-birinə savaş açmasının, bir-birinə meydan oxumasının nəticəsidir.
Zaman fatehlərin zamanı, zaman fatehliyin zamanı idi. İstər Şah Xətai, istər Sultan Səlim hər ikisi fateh idi. Hə ikisi fatehliyin düsturlarına söykənirdi. Bunu da söyləməyi zəruri bilirik ki, fatehlər üçün bütün ideoloji vasitələr və o cümlədən, din özü də fatehliyin düsturuna kökləndirilir. Fatehliyin özündən başqa dini olmur, fatehliyin dini fatehliyin özüdür. Bu hadisələrə dəyər vermək üçün bu gündən o günə yox, elə o gündən o günə baxmaq lazımdır. Həmin dövrün dəyər, tələb və şərtləri baxımından yanaşmaq lazımdır.
Bu səbəb üzündən 1514-cü ildə Çaldıranda baş verən savaşa eyni millətin iki nəhəng imperiyasının bir-birinə qarşı gəlməsi, türklərin bir-birinə qılınc çalması kimi təfsir edilə bilməz. Bu iki fatehin bir-birilə üz-üzə gəlməsi idi. Necə ki, Roma imperiyası, Bismark, Napoleon fatehlik döyüşləri edib, eləcə də bu iki fateh də bu düsturdan kənarda qalmayıb. Fatehliyin düsturu dünən də belə idi, əgər sabah fatehlik olacaqsa, yenə də eyni distur işə düşəcək. Bu səbəb üzündən hər iki fateh öz dövrünün nəhəngləri idilər, hər ikisinə hörmət və ehtiram ifadə edirik.
Sultan Səlimin də, Şah Xətainin də söykəndikləri əsaslar eyni idi. Osmanlı-türk imperiyası ürfan məktəbinin əxilik, Səfəvi-türk imperiyası isə səfəviyyə (qızılbaşlıq) siniflərinə aid idilər.
Çaldırandakı döyüşlə Sultan Səlim Şah Xətaiyə yeganə söz sahibinin özü olduğunu təsdiq etdirmək istəyirdi. Əsas qayə bu idi. Şah Xətai də bu iddiaya cavab qoymaqla Sultan Səlimə öz kimliyini göstərirdi. Odur ki, Çaldıran döyüşü iki fatehin bir-birinə “bu mənəm! Bu da mən!” özünütəsdiqi idi.
Çaldıran döyüşündə qalib olmadı. Yəni, Osmanlı-türk imperiyası Səfəvi-türk imperiyasını siyasi səhnədən silə bilmədi. Amma həmin ildən iki imperiya araslında başlanan lokal savşalar 1555-ci il Amasiya sülhü imzalanana kimi davam etdi. Bir sözlə, anlatmaq istədiyimiz budur ki, fatehlər üçün millət, fatehlər üçün məzhəb və s. problem olmur.
Bəziləri bu günkü Türkiyəni “əjdahalar” əlindən alaraq dövlətə çevirən misilsiz tarixi sima Mustafa Kamal Atatürkü Azərbaycanı satmaqda ittiham etmək istəyir.
Bunu yazanlara yerlərində sakit oturmalarını, bilmədikləri tarixi hadisələrə burunlarını soxmamağı tövsiyyə edirik. Hətta qurban verilmişiksə belə, öz qardaşımıaza qurban getmişik, bunun kimlərəsə dəxli yoxdur. Belə ürək bulandıran müqayisələr üstə Şah Xətai sevgisi sərgiləməsinlər. Belə şəxslərin məqsədi Şah Xətaini müdafiə etmək yox, elə Atatürkü aşağılamaqdır. Buna isə izn vermərik.
Bütün türk böyüklərinə bir daha hörmət və ehtiram ifadə edirik.
Əgər bundan sonra da Şah Xətai şəxsiyyətinə hücumlar, aşağılamalar davam edəcəksə, bunun adı ancaq və ancaq qəsd ola bilər. Bunu başqa cür təfsir etmək sadəcə mümkün deyil. Bunu hansısa ideoloji xətt, siyasi yön kimi də dəyərləndirmək mümkündür.
Görünür, Çaldıran savaşının 2014-cü ildə tamam olan 500 illiyinə kimlərsə “sürprizlər” hazırlayır. Kimlərsə, bu “tarixi yubiley”dən Şah Xətai şəxsiyyətinə hücumlar üçün istifadə etmək istəyir, indidən buna “əsas”lar düəzldir.
Amma, daha bir tarixi bu şəxslərin yadına salmaq istəyirik. 2015-ci ildə ermənlərin gözəlim Türkiyəyə ünvanladığı “erməni soyqrımı” iddiasının 90 ili tamam olur. Baxın, düşmən də belə iddiaya hazırlaşır. Bunu fikri yayındırmaq üçün demirik. Qarşıda baş verəcəkləri Türkiyə türklərinə xatırlatmaq üçün deyirik ki, sonra bizlərə “demədi demə”sinlər.
Bəlkə, hamımız bir yerdə bu yalan, iftira və böhtan olan, amma dünyanın gerçək sandığı iddiaya qarşı birgə əzm qoysaq daha yaxşı olar.
Hə, Türkiyənin məzhəb sevdalıları, buna nə deyirsiniz? Davammı, ya tamammı?
Tofiq Türkel
Nəcəf bəy 1955-ci il iyunun 24-də Bakıda anadan olub. 80-ci ilin əvvəllərindən “İnşaatçı” qəzetində jurnalist fəaliyyətinə başlayıb. Sonra “Vışka” qəzetində şöbə müdiri işləyib və 1986-cı ilə kimi bu vəzifəni yerinə yetirib. Həmin il N.Nəcəfov “Molodyoj Azerbaydjana” qəzetinə redaktor təyin edilib. 
“Azərbaycan Alimlər Birliyi” “Azərbaycanın sabahını düşünərkən” adlı elmi konfrans keçirmişlər. Konfrans Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin qərargahında baş tutmuşdur. 
18 iyul 1908 -ci ildə Təbrizdə Səttarxan inqilabı qələbə çalmışdır. Səttar xan xalqımızın qəhrəman oğullarından olub. Şərq aləmində ilk əncümən-yəni xalq məclisinin təşkili də Səttar xanın adı ilə bağlıdır. Səttar xan hərəkatı şərq alımində ilk demokratik hərəkat da sayıla bilər. 
1910-cu il aprel ayının 3-də Səttar xan Tehrana çatır. Qurbanlar kəsilir, Tehran əhalisi onu xilaskar kimi qarşılayır. Səttar xana fədailəri ilə Atabəy parkında yer verilir. 1910-cu ilin 7 avqustunda şah qoşunları və Tehranın milliyətcə erməni olan və əvvələr Səttar xanın qüvvələri ilə birgə şah rejiminə qarşı mübarizə aparmış, daşnak Yefrem Davidyansın başçılıq etdiyi polis qüvvələri gecə xaincəsinə Atabəy parkına hücum edirlər, Səttar xanın qüvvələrini mühasirəyə alaraq tərkisilah etməyə cəhd göstərirlər. Baş verən silahlı qarşıdurmada Səttar xan ayağından yaralanır. Səttar xanın qoşunlarına Tehrandan çıxmağa imkan verilmir. Bəzi mənbələrə görə Səttar xan əslən erməni olan Yəprəmxan adlı biri tərəfindən vurulmuşdur. 
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucularından olan, ilk baş nazir
sentyabrın 15-də Bakının oyuncaq Sentrokaspi qüvvələrindən təmizlənməsi münasibətilə Fətəli xan Xoyski çıxış edərək demişdir: “Bizim də həyatda yaşamağa, bizim də azad yaşamağa hüququmuz vardır. Heç bir zirehli maşın, hidroplan, aeroplan, kanonerka, məftilli çəpər, mina və sairə texniki qurğu, heç bir qüvvə və onların havadarları tarixin təbii axarına mane ola bilmədilər. Bakının 50 minlik qoşun və texnika ilə birlikdə kiçik bir qüvvənin həmləsi qarşısında süqutu başqasının fəlakəti üzərində öz xoşbəxtliyini qurmaq istəyənlərə ibrət dərsi olmalıdır.” (Azərbaycan qəzeti, 19. IX. 1918. № 2) Professor V. İ. Razumoskinin 1922-ci ildə çap etdirdiyi “Bakı şəhərində universitetin əsasının qoyulması” adlı məqaləsində məlum olur ki, Azərbaycan Dövlət Universitetinin yaranması təşəbbüsü Fətəli xan Xoyskiyə məxsusdur. F. Xoyski 1918-ci il dekabrın 26-da təşkil etdiyi III hökumət kabinəsində də Nazirlər Şurasının sədri və Xarici İşlər naziri vəzifəsini tuturdu. Məhz onun dövründə Azərbaycan dövlət orqanlarının özülü qoyulmuşdu. Müstəmləkə siyasətinin rəmzi olan Yelizavetpol şəhəri və quberniyasının yenidən Gəncə və Gəncə quberniyası adlandırılması, Qaryagin qəzasının Cəbrail qəzası adı ilə əvəz edilməsi, çoxpartiyalı parlament sisteminin yaradılması, Azərbaycan Respublikasının pul və poçt markalarının buraxılması, ana dilində məktəb və seminariyaların açılması və digər mütərəqqi tədbirlər Xoyskinin rəhbərlik etdiyi hökumət kabinələri dövründə həyata keçirilməyə başlanmışdı. 
Əlimərdan bəy Topçubaşov 1862-ci ildə Tiflis şəhərində qulluqçu ailəsində dünyaya gəlmişdir. İlk təhsilini I Tiflis gimnaziyasında almış və 1884-cü ildə oranı müvəffəqiyyətlə bitirərək Peterburq Universitetinin tarix-filologiya fakültəsinə daxil olmuşdur. Lakin birinci semestrdən sonra o, hüquq fakültəsinə keçmiş və 1888-ci ildə oranı müvəffəqiyyətlə bitirərək hüquq elmləri namizədi adını almışdır. Peterburq Universitetinin hüquq fakültəsinin Elmi Şurası Ə.Topçubaşovun mülki hüquq kafedrasında saxlanması və professor vəzifəsi almaq üçün hazırlaşması haqqında qərar qəbul etmişdir. Lakin 1889-cu ildə qəbul edilmiş universitet haqqında çar qanunu xristian olmayan Ə.Topçubaşova müvafiq vəzifəni tutmağa icazə verməmişdir. Ə.Topçubaşov bu hadisədən sonra Tiflisə gələrək məhkəmədə, vəkil vəzifələrində çalışmış, Tiflis geodeziya məktəbində hüquqdan dərs demişdir. 1896-cı ildə Bakıya gələn Ə.Topçubaşov vəkilliklə məşğul olmuş və bir sıra mürəkkəb məhkəmə proseslərini udmuşdur. 
1917-ci il martın 29-da Bakıda Müsəlman Milli Şurasının Müvəqqəti İcraiyyə Komitəsi təşkil edildi. Onun tərkibinə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Məmmədhəsən Hacınski, Ə.Topçubaşov və b. seçildi. Bu təşkilatın rəhbərlərinin gərgin əməyi və fəaliyyəti nəticəsində 1917-ci il aprelin 15-20-də Bakıda Ümumqafqaz müsəlmanlarının qurultayı çağırıldı. Qurultay Ə.Topçubaşovun sədrliyi altında keçdi. O, sədr kimi ilk çıxışında çar hökumətinin xalqlara qarşı apardığı zidd siyasəti pisləyərək dedi ki, köhnə rus hökumətinin Rusiyada yaşayan qeyri-rus xalqlara münasibətdə yeritdiyi siyasət parçalamaq siyasəti olmuşdur, bu vaxtilə ermənilər və müsəlmanlar arasında özünü göstərmişdir. 1917-ci il avqustun 12-15-də Moskvada Dövlət müşavirəsi çağırıldı. Müvəqqəti hökumətin çağırdığı bu müşavirəyə Rusiyanın müxtəlif yerlərindən gəlmiş 34 müsəlman nümayəndə arasında Azərbaycan nümayəndəsi – Ə.Topçubaşov da var idi. Avqustun 13-də Moskva müşavirəsinin müsəlman nümayəndələrinin iclası keçirildi. Burada müşavirədə çıxış edəcək nümayəndənin məruzəsini hazırlayacaq komissiya təşkil edildi. Komissiya məruzəni hazırlamağı və nitq söyləməyi Ə.Topçubaşova tapşırdı. Ə.Topçubaşov müşavirədəki nitqində qeyd etdi ki, Rusiyada yaşayan müsəlmanlar çarizmin devrilməsini alqışlayır, hər yerdə demokratik əsaslarla yaranmağa başlamış ictimai və siyasi təşkilatları, inqilabi nailiyyətləri – azadlıq, bərabərlik və qardaşlığı qoruyur və möhkəmləndirirlər. 1917-ci il sentyabrın 5-6-da və 12-də Bakı Müsəlman İctimai Təşkilatları Komitəsinin növbəti iclası çağırıldı. İclasda Komitənin sədri Ə.Topçubaşov, sədrin müavinləri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Fətəli xan Xoyski seçildi. Oktyabr-noyabr aylarında isə Ə.Topçubaşov ümumi seçki hüququ əsasında Bakı Şəhər Dumasına keçirilmiş seçkilərdə iştirak etmiş və Dumaya üzv seçilmişdir. Ə.Topçubaşov 1918-ci il 30 mart-1 apreldə Bakıda bolşevik və daşnakların sovet hakimiyyətini müdafiə bayrağı altında azərbaycanlılara qarşı törətdiyi kütləvi qırğın zamanı onun tezliklə yatırılmasına çalışanlardan, aprelin 1-də A.Caparidzenin başçılıq etdiyi “sülh konfransı”nın iştirakçılarından və İnqilabi Müdafiə Komitəsinin tələblərini qəbul edənlərdən biri olmuşdur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasını böyük sevinclə qarşılayan Ə.Topçubaşov Fətəli xan Xoyskinin 1918-ci ilin iyununda təşkil etdiyi II kabinədə portfelsiz nazir, oktyabrında isə xarici işlər naziri vəzifəsinə təyin edilmişdir. AXC yarandığı gündən etibarən bir hüquqşünas alim kimi onun dünya ölkələri tərəfindən tanınması, diplomatik əlaqələrinin yaranması sahəsində var qüvvəsilə çalışmışdır. Azərbaycan hökuməti Osmanlı imperiyası və onun vasitəsilə Avropa ölkələri ilə diplomatik əlaqələr yaratmaq məqsədilə 
Ə.Topçubaşovu fövqəladə səlahiyyətli nazir kimi İstanbula göndərmişdir. F.Xoyskinin o dövrlərdə İstanbulda olan Azərbaycan nümayəndəliyinin sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadəyə göndərdiyi teleqramda oxuyuruq: “Hökumətin 1918-ci il 20 avqust qərarı ilə Azərbaycan hökumətinin üzvü Əlimərdan bəy Topçubaşov Osmanlı imperator hökumətinə Azərbaycan Respublikasının mənafeyinə aid bütün məsələlər üzrə fövqəladə səlahiyyətli nazir kimi göndərilir”. 1918-ci il avqustun 23-də Gəncədən yola düşən Ə.Topçubaşov Tiflis, Batum marşrutu ilə hərəkət edərək, çox çətinliklərdən sonra sentyabrın axırlarında İstanbula çatmışdır. Ə.Topçubaşov Türkiyəyə gəldikdən sonra qısa müddətdə, yəni 1918-ci ilin oktyabr-noyabr aylarında Osmanlı sultanı, bir neçə nazir və diplomatla görüşmüş, onlara Azərbaycanın siyasi və iqtisadi vəziyyəti haqqında məlumatlar vermiş və müxtəlif məsələlər ətrafında fikir mübadiləsi aparmışdır. Mondros müqaviləsinin Azərbaycana aid hissəsi ilə əlaqədar olaraq Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinə etiraz notası vermişdir. O, göstərirdi ki, müqavilə “Azərbaycanın işğalını asanlaşdırır və bu, ölkəni təhlükə qarşısında qoyur… Azərbaycan Respublikasına məxsus olan dəmiryollarının xarici dövlətə güzəştə gedilməsi beynəlxalq hüquqla bir araya sığmır“. 
Lakin Fransa hökuməti onların Parisə gəlməsinə viza vermədi. Bu zaman Ə.Topçubaşov Türkiyə, İran, Rusiya, ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa diplomatları və nümayəndələri ilə görüşlər keçirmiş, onlara Azərbaycanın siyasi və iqtisadi vəziyyəti haqqında məlumat vermiş, Azərbaycanın bir müstəqil dövlət kimi öz ölkələri tərəfindən tanınmasına köməklik göstərmələrini xahiş etmişdir. Parisə təkcə Azərbaycan nümayəndələri deyil, Don, Kuban, Dağlılar İttifaqının, Ukrayna və Gürcüstan nümayəndələrinin bir hissəsi də buraxılmamışdı. Onlar da İstanbulda idi. Bu ölkələrin nümayəndələri Parisə viza almaq üçün birlikdə mübarizə aparmağa başladılar. Ə.Topçubaşovun başçılığı ilə memorandum hazırlandı və nümayəndələr onu imzalayıb İstanbulda olan Böyük Britaniya ali komissarı admiral Vebbə təqdim etdilər. Gərgin mübarizədən düz üç ay sonra, yəni 1919-cu il aprelin 22-də Azərbaycan nümayəndə heyəti Ə.Topçubaşovun rəhbərliyi ilə Parisə yola düşdü. May ayının əvvəllərində Parisə gələn Azərbaycan nümayəndələri bir ay ərzində Polşa, Gürcüstan, İran, ABŞ, İngiltərə və s. ölkələrin nümayəndə heyətləri ilə görüşmüş və siyasi-iqtisadi vəziyyətlə əlaqədar söhbətlər aparmışlar. Bu bir ay ərzində Ə.Topçubaşovun başçılığı ilə Azərbaycan nümayəndələrinin ən başlıca müvəffəqiyyətlərindən biri dövrünün görkəmli siyasi xadimi ABŞ prezidenti Vudro Vilsonla görüşü ölmüşdür. 1919-cu il mayın 28-də ABŞ prezidenti V.Vilson Ə.Topçubaşovun rəhbərliyi ilə Azərbaycan nümayəndələrini qəbul etdi. Ə.Topçubaşov ABŞ prezidentinə Azərbaycanın, o cümlədən Qafqazın siyasi-iqtisadi vəziyyəti, azərbaycanlılar haqqında ətraflı məlumat, Paris sülh konfransına təqdim ediləcək 3 maddədən ibarət memorandumu verdi. Görüşdə Azərbaycan nümayəndələri istəklərinə nail olmasalar da, V.Vilson onları əmin etdi ki, “…bundan sonra Azərbaycan xalqı öz azadlıq və müstəqilliyini qoruyub saxlamaq… işində böyük Amerikanın köməyini və yardımını alacaqdır”. 
tanınma üçün təşəkkürünü bildirdi. Eyni zamanda bildirdi ki, Azərbaycan Respublikası böyük dövlətlər tərəfindən həm kömək, həm də müstəqilliyinin de yure tanınmasını gözləyir. Azərbaycan Respublikasının dünyanın böyük dövlətləri tərəfindən tanınması Ə.Topçubaşovun başçılığı ilə Azərbaycan nümayəndələrinin uğurlu diplomatik fəaliyyətinin nəticəsi idi. Çətin və gərgin əməyin nəticəsində əldə edilmiş qələbə münasibətilə Ə.Topçubaşov Parisdən Azərbaycan Respublikasının baş naziri Nəsib bəy Yusifbəyova yazırdı: “Siyasət qədər çox elastik və dəyişkən heç nə yoxdur… bizim də azad və müstəqil yaşamaq ümidlərimizin möhkəmləndiyi bir dövr başlanır. Biz heç vaxt ümidimizi itirmirdik… Ona görə də belə hərəkət edirdik ki, xalqımızın müstəqil yaşaya biləcəyinə, hər hansı yolla olursa olsun müstəqillik əldə edəcəyimizə inanırdıq… 
İsmayıl xan Ziyadxanov 15 avqust 1867-ci ildə Gəncə şəhərində anadan olmuşdu. İlk təhsilini Gəncə gimnaziyasında alıb, daha sonra Moskva Universitetinin Hüquq fakültəsinə daxil olub. Moskva Universitetini müvəffəqiyyətlə bitirdikdən sonra Tiflis dairə məhkəməsində prokuror müavini vəzifəsində işə başlayıb. İsmayıl xan 1905-ci ildə erməni daşnaklarının törətdiyi dəhşətli qətliamlara məruz qalan azərbaycanlıların acısını dərindən duyaraq siyasi fəaliyyətə qoşulub. Azərbaycanın milli istiqlal hərəkatının fəal üzvləri sırasında yer alan İsmayıl xan 1906-cı ildə Yelizavetpol quberniyasının 1-ci Dövlət Dumasının deputatı seçilib. Dumanın müsəlman fraksiyasının büro üzvü və “Xalq Azadlığı” partiyasının üzvü olub. Dumadakı fəaliyyəti dövründə çarizmin ucqarlarda köçürmə siyasətini, Qafqazda törədilmiş milli qırğınları, müstəmləkəçilərin xalqımızın başına açdığı bəlaları kəskin tənqid edib. 
İbrahim Quliyev