Category: VHP KİV-də

Yaradıcı insanın taleyində istedad, cəsarət və müdriklik çox böyük rol oynayır. Amma bu yaradıcılıq atributlarının üçünün də bir adamda cəmləşməsi hər kəsə nəsib olmur. Ən azı ona görə ki, istedad və cəsarət Tanrı payı olsa da, müdrikliyi insan özü qazanır.

Sabir Rüstəmxanlıya Tanrı  istedad və cəsarət verdi, müdrikliyi də özü qazandı. Bu fikri ona görə cəsarətlə deyə bilirəm ki, biz Azərbaycan Dövlət Universitetində Sabirlə tələbəlik illərini bir yerdə keçirmişik. O zaman indiki universitetlərin hamısına “institut” deyirdilər və Azərbaycan Dövlət Universiteti “universitet” statuslu yeganə təhsil müəssisəsi idi. Bu yeganə universtetin o zaman dörd binadan ibarət möhtəşəm tələbə yataqxanası vardı və bizim həyatımızın ən maraqlı mərhələsi o yataqxanalarda keçdi.

Onda Sabir universitetin Filologiya fakültəsində çox istedadlı bir filoloq və çox istedadlı bir şairlik vəd edən, elə bunlara görə də sayılıb-seçilən bir tələbə idi. Bu Sabir az qala hər həftə artıq ədəbi aləmdə yaradıcılığı ilə qəbul olunmuş azman şair və yazıçıları elə o yataqxananın özündəcə tələbələrlə görüşə dəvət edirdi. Yataqxanın 1-ci mərtəbəsində “Qırmızı guşə” deyilən salonabənzər bir yerdə keçirilən o görüşlər təkcə humanitar fakültələrin deyil, elə texniki fakültələrin də tələbələrini ədəbi dünya ilə, bədii düşüncə ilə tanış edirdi…

Sabir universiteti bitirər-bitirməz  ədəbi aləmdə, mətbuat və oxucu aləmində tamamilə yeni düşüncəli bir şair kimi tanınmışdı. Maşallah olsun, Sabir çox sürətlə ədəbiyyata, poeziyaya gəldi və ictimai rəydə, ən uca kürsülərdə göründü. Onu fərqləndirən  istedadı, cəsarəti və müdrikliyi oldu. Sabirin  poeziyasındakı milli ruha hakimliyi, millət, Azərbaycan taleyinə bağlılığı, Vətən sevgisi, Azərbaycan dilinin təmizliyi uğrunda mübarizəsi və sair keyfiyyətləri onu oxuculara sevdirdi…

…Azərbaycan yazıçılarının qurultayı idi. Məruzələr, çıxışlar gedirdi. Qurultaya sədrlik edən Heydər Əliyev – o zaman Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi – lap cavan bir şairə – Sabir Rüstəmxanlıya söz verdi. Sabir alovlu çıxışında üzünü sədrə – Heydər Əliyevə çevirdi:

– Yoldaş Əliyev – dedi (o vaxtlar “yoldaş” sözü Sovet ideologiyasının aparıcı atributu idi), – biz bu şəhərdə müxtəlif müəssisələrdə, fabrik-zavodlarda camaatla görüşlərə gedirik. Lakin getdiyimiz o yerlərdə divarlara vurulmuş ünvan lövhələrində, şüar və plakatlarda, rəhbərlərin iclas nitqlərində Azərbaycan dilində heç nə görmürük. Bizə elə gəlir ki, bu məsələyə şəxsən Siz özünüz qarışmasanız, vəziyyət beləcə davam edəcək…

Əlbəttə, sovetlərin milli atributlara qısqanclıqla yanaşdığı bir vaxtda bu cəsarəti Sabir Rüstəmxanlıya verən bundan əvvəlki qurultayda Heydər Əliyevin indiyəqədərki ənənəni qıraraq özünün məruzəsini Azərbaycanca etməsi, bütövlükdə bu rəhbər insanın Sovet ideoloji kanonlarını aşaraq milli dəyərlərimizə sahib çıxması, Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının Konstitusiyasına Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi salınmasına nail olması vermişdi. Milli dəyərlərimizə bu cür xidmətlər göstərmiş bir dövlət rəhbəri qarşısında indi milli problem də qaldırmaq olardı. Lakin belə bir fikri dilə gətirməkdə bəlkə də başqaları yenə də çətinlik çəkərdi. Heydər Əliyev – sədr bu cavan şairin sözlərinə axıradək diqqətlə qulaq asdı və Azərbaycan dilinə ögey münasibətdən çox narahat olduğunu bildirdi. Elə buradaca qeyd edim ki, qurultaydakı bu söhbətdən sonra Heydər Əliyevin göstərişi ilə lövhələr, şüarlar, plakatlar azərbaycancalaşmağa başladı.

Sabir Rüstəmxanlı poeziyası möhtəşəm bir vətəndaşlıq yaradıcılığıdır. Bunu hamı bilir. Onun şeirlərinin çox böyük faizində Vətən və millət tematikası ön plandadır. Sabir Rüstəmxanlıda bu tematika həm də ona görə maraqlıdır ki, bu poeziyanın ən məhsuldar və ən kəskin milli iddialar dövrü ağır Sovet senzurası çağına düşdü. Bəlkə onun bu cəsarətli şeirləri senzuranı həm də ona görə keçə bilirdi ki, o əsərlərdə poetik ustalıqla estetik ideya mükəmməl bir vəhdət təşkil edirdi… Sonra  Sabir Rüstəmxanlı “Ömür kitabı” kimi şair və vətəndaş ömrünün mənasını ifadə edən bir əsər qoydu ortaya… Sonra Azərbaycanın tarixi şəxsiyyətləri ətrafında düşüncələrini çeşidli əsərlərə çevirdi. Bunların hamısının əsasında ciddi və səmimi bir millət sevgisi, vətəndaşlıq qayğıları var. Amma mən bu anda Sabirin ictimai fəaliyyətindəki vətəndaşlığından misallar gətirmək istəyirəm. Azərbaycanın dünya sivilizasiyasına qovuşmasının ciddi atributlarından olan bir hadisə – kirildən uzaqlaşıb latın qrafikalı yeni əlifbaya keçid zamanı aparılan ictimai müzakirələr hər kəsin yadındadır. O zaman bu məsələ ilə bağlı bir çoxlarının tərəddüdləri, hətta əngəl olmaları qarşısında Sabir Rüstəmxanlı sözünü akademik kürsülərdən ucaldan və öz fikrini elmi cəhətdən əsaslandıran bir ziyalı kimi çox iş gördü…

Yadımdadı, rusa girişib “akademik” adı almış erməni Aqanbekyan Fransa qəzetlərinin birinə müsahibəsində Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi təşəbbüsü ilə ermənipərəst Qorbaçova-SSRİ rəhbərinə təklif verdiyini elan etmişdi. Bədnam Aqanbekyanın bu müsahibəsi yayılan gün biz ziyalılardan birinin oğlunun toyundaydıq. Bir stolda oturmuşduq: Abbas Abdulla, Sabir Rüstəmxanlı və mən. Qəflətən kimsə Aqanbekyanın bu müsahibəsi barədə informasiya verdi. Onda Sabir Rüstəmxanlı belə bir fikir dedi:

– Mən bu axşamdan kəfənimi əynimə geyirəm. Çünki o Aqanbekyan özü belə cəsarət qələti edə bilməz. Onun arxasında dayanan qüvvə var və o qüvvəyə qarşı durmaq üçün kəfəndən başqa libas yoxdur.

Sabirin fikri həqiqət oldu və Sabir bu həqiqət qarşısında o vaxtdan əyninə kəfən geyənlərdən biridir.

Azərbaycanın müstəqilliyi uğrunda yeni mübarizənin əvvəlindən sonunadək Sabir Rüstəmxanlı tribunalarda, meydanlarda kəfənlə gəzdi – yəni ölümü gözünün önünə aldı. Tanrının verdiyi cəsarəti axıradək göstərdi. Mən bu anda “Ədəbiyyat” qəzetinin 4 iyun 2016-cı il tarixli nömrəsində Faiq Balabəylinin Sabir haqqında yazdığı emosional üslubda “Yol davam edir” adlı bir essesini oxudum. Bu essenin bir balaca boyu var, amma dam dolusu toyu var. Faiq 50 sətirlik bir essedə Sabir Rüstəmxanlının möhtəşəmliyini möhtəşəm boyalarla təqdim edib. O sətirlərin hamısı gözəldi, amma balaca bir abzasın informasiya yükü daha möhtəşəmdi. Faiq yazır:

“…Sonralar onun işlədiyi “Ədəbiyyat qəzeti”ndə işlədim. Bu o vaxtlar idi ki, Sabir bəy artıq mətbuat naziri idi. Bu vaxta qədər isə onun meydan hərəkatının liderlərindən biri kimi, yaxın tariximizin salnaməsinin yazılmasında xidmətlərini gördük, vətənin müstəqilliyi uğrunda necə fədakar olmasının şahidi olduq. Buna qədər isə onun sovetlər zamanının əli qılınclı vaxtında yazdığı şeirlərdən üzü bəri yol gəldiyi və dilimizin əzbəri olduğu şeirlərinin havası ilə böyümüşdük, fikir, söz sahibi olmuşduq. Mən ondan sözün bütövlüyünü, millətin işıqlı sabahı, müstəqilliyi naminə çox şeylər öyrənmişdim və öyrənirəm də”.

Sabir Rüstəmxanlıdan bütöv bir millət öyrəndi.

Mən lap bu yaxınlarda Sabir Rüstəmxanlının və milli dəyərlərimizin cəfakeşi, Azərbaycanın  alim-vətəndaşı Nizami Cəfərovu İTV-də “Müzakirə vaxtı” proqramında gördüm. Bu iki alimin və bu iki vətəndaşın Azərbaycan dilini  “alınmaların” indiki axını qarşısında necə qorumaq olar? sualına cavab çıxışları, fikirləri bütün xalq üçün mükəmməl bir açıq dərs idi. Bu iki ziyalının dilimizin taleyi ilə bağlı narahatlığı tamaşaçıların da narahatlığına çevrildi. Və sonra mən Sabiri “Xəzər” TV-nin “Könül dünyamız” proqramında istedadlı aparıcı Səyyarə Səyyafla həmsöhbət gördüm. Bu proqramda da Sabir özünün Vətən, millət sevgisini həm ustad şeirlərində, həm də mənalı söhbətində ortaya qoydu. Və sonra Sabirin Dünya Azərbaycanlılarının IV qurultayındakı çıxışını dinlədim. Hər yerdə olduğu kimi, Sabir Rüstəmxanlı bu çıxışında da məsələyə obyektiv tənqidi yanaşması ilə diaspor təşkilatlarımıza fəaliyyətlərini zamanın tələblərinə uyğun qurmağı təklif etdi.

Beləcə, mənim lap tələbəlik çağlarından tanıdığım Sabir Rüstəmxanlı ömrünün bütün anlarını fəal şair-vətəndaş, fəal ziyalı-vətəndaş, fəal millət yanğısı olan bir ziyalı kimi yaşamaqdadır. Yetmişi təzəcə ötmüş dostuma Vətən və millət yolunda uzun və işıqlı ömür arzusu ilə

Cahangir MƏMMƏDLİ

Yasəmən Qaraqoyunlu

(Bu yazı  Sabir Rüstəmxanlının 70 illiyinə həsr olunur.)

Millətini Əbədi sevda`ya, Azadlığa çağıran şair.

1988-ci ildə Noyabr mitinqlərində Bakı Dövlət Universitetinin tələbələri ilə birlikdə Azadlıq Meydanına gedərkən, O, Tribunada dayanıb bizi Əbədi sevda` ya Azadlığa çağırırdı. O, Millətinin vicdanına, qan yaddaşına, Tarix şüuruna  müraciət edirdi. Bir milyon insan Meydanda  onun çagırışlarına səs verməkdə idi.  Bir milyon insanın  içində mən də onun  Azadlıq çağırışlarını   dinləyirdim.  Söylədiyi sözlər qəlbimə “Əbədi sevda”  toxumları  səpirdi … taleyimi cızır, ömür yolumu bəlirləyirdi…  Meydan dagılana qədər onu dinlədim,  sözləri, əbədi sevda`sı  qəlbimə yazıldı və bu gün də  hələ, o əbədi sevda məni arxasınca aparmaqdadır …  Sonra Meydan partiyalara, təşkilatlara bölündü və  mən AXC sıralarında fəaliyyətimi davam etdirdim, məni meydanlara çagıran Sabir Rüstəmxanlı isə öz partiyasını VHP-ni yaratdı . Sonra illər boyu “Meydanda məni Azadlığa səsləyən çılğın şair” kimi yaddaşıma həkk olunmuş  siyasətçi  Sabir Rüstəmxanlıya firqə, partiya maraqları çərçivəsində baxdım, ara-sıra toplantılarda rastlaşıb, görüşdük, çox zaman da toplantılarda sözümüz üst-üstə düşmədi, fikir çatışması yaşadıq… İllər keçdi, biz də yaşlandıqca, təcrübəmiz ardıqca, baxışlarımız dəyişməyə başladı və mən siyasi proseslərə, şəxsiyyətlərə, həmçinin Sabir Rüstəmxanlıya firqə maraqları çərçivəsindən yox, Millət və Dövlət maraqları çərçivəsindən baxmağa başladım. Əlbəttə bu illərdə mən onu daim izlədim, müşahidə etdim. Meydanda Azadlıq carçısı, çılğın şair və inqilabçı olan Sabir Rüstəmxnlı  illər sonra sözləri, çıxışları ölçülü- biçili dövlət adamı olan Sabir Rüstəmxanlıya çevrilmişdi. Və hər iki Sabir Rüstəmxanlı  XX-XXI əsr Azərbaycanın ədəbi, siyasi və fikir tarixinin bir parçası və  yaradıcısı  kimi, mənə doğmadır, əzizdir.

Dostlarım ən böyük sərvətimdir.

1988-ci ildən bu günə qədər davam edən bu mübarizə meydanında qazandığım ən böyük sərvətim dostlarımdır. ideya , məfkurə dostları ,Yol dostları, Ruh dostları. ..  Kimlər yoxdur onların sırasında. ..Əbülfəz Elçibəy, Arif Rəhimoğlu, Əli Şamil, Nəsib Nəsibli, Firudun Agasıoğlu, Ramiz Əsgər,Yadigar Türkel, Xaliq Bahadır, Şövkət xanım Tagıyeva, Elməddin Əlibəyzadə, Ağayar Şükürov, Sabir Rüstəmxanlı, İsa Qəmbər, Əkrəm Bije, Böyük Rəsuloğlu, Hikmət Alp, Mübariz Süleymanlı, Valeh Mirzəyev, Əli Məsimov,  Xəlyəddin Xəlilli… Onların hər birinin öz yolu, öz baxışı olsa belə ümumi xüsusiyyətləri vardır. Azərbaycanın və  Türk Millətinin Yüksəlişi uğrunda yorulmadan  çalışmaq, yanmaq..! Bu dostlarımın bəziləri ilə çox, bəziləri ilə az ünsiyyətim olub . Amma onların əksəriyyəti ilə günlərlə, aylarla, illərlə, bölünmüş Turanın, Türk Millətinin, bölünmüş Azərbaycanın problemlərini müzakirə etmişik, birgə çalışmışıq, birgə təşkilatlar qurmuşuq, fəaliyyət göstərmişik… Və dostlarımın əksəriyyəti ilə çox ciddi savaşlarım olub, strateji düşüncə, amac , ideya barəsində ,yol barəsində yox, taktika və cığırlar barəsində fikir ayrılıqlarına görə, öz görüşlərim olduğuna görə, öz dəst xəttimi yeritdiyimə, geri çəkilmədiyimə görə. (Haqlı olduğumu bildikdə əsla geri çəkilmərəm, bütün dünya mənə qarşı dursa belə,Tək qalsam belə. Və tək qalmagın əzabını yaşadıgım zaman dostlarımın mənə dönüb sən bu məsələdə haqlıydın etirafını edərkən təkrar Yola davam etmək mübarizənin bir başqa gözəlliyi, özəlliyidir).

Adlarını sadaladığım dostlarımın bir çoxu həm də müəllimlərimdir,Türk Millətinin yüksəlişi ugrunda mücadilədə örnək olan müəllimlərim və onlar,  heç vaxt  mənə güzəşt etməyiblər, ən amansız tənqidçilərim olublar və  hər zaman  nöqsanlarımı düpbədüz gözümün içinə söyləməkdədirlər.( Ən böyük və nəzakətli  tənqidçilərim Nəsib Nəsibli və Sabir Rüstəmxanlıdır) Məlum, nöqsanlarımız hələ də çox…, çoxdur…( dostlarımın qıp-qırmızı tənqidləri bizi islah etməkdə, cilalamaqdadır) Təkcə Əbülfəz Elçibəy bir neçə dəfə qayğıyla, nigarançılıqla soruşmuşdu: “xanım bu yolda ağır başlı kişilər dözmür, sən necə dözəcəksən?”. Mən də gənclikdən gələn naşılıqla gülərək deyirdim ki, “Bəy, xarakterimi tanıyıram, dözəcəm”. İllər keçəcək, zaman bizi sınaqlardan keçirəcək və mən kəşf etdim ki, hər şeyə dözə bilirmişəm, amma mübarizə zamanı fikir müxtəlifliyi yarandığı məqamlarda, yollar ayrıldığı zamanlarda dostlarımı itirmək məni yıxarmış… Dostların qəflətən dəyişməsi, əks cəbhəyə keçməsi dözülməzmiş …Və   heç bir zaman itirmək istəmədiyim, sevdiyim, heyran olduğum və əlbəttə qorumağa çalışdığım bir dostum, müəllimim  var. O,  Sabir Rüstəmxanlıdır.

Böyük əməllərdən, bilgəlikdən nurlanmış siması ilə bir ata misalı,  mənəvi rəhbər, qurucu, yaradıcı bir tərəqqipərvər,  ağarmış saçları ilə başı qarlı bir dağ misalı, yüzlərlə insanların , gənc yazarların, jurnalistlərin, alimlərin, mənim, millətimin söykənə biləcəyi bir dağ .

Sadə, duyğusal, mütəvazi, mehriban, gülərüz, anlayışlı (bu halı  ilə Firudun hocamla bir-birinə çox bənzəməkdə), dərd bölüşən  yaxşı dost…  Onun  dostluq keyfiyyətlərini, yaxşı dost olduğunu isə yazıçı Afaq Məsud  çox gözəl təsvir etmişdir. “ Qohumları bizə Allah göndərir, dostları isə özümüz seçirik” deyirlər. Amma məncə dostlarıda Allah göndərir. Könül və əqidə birliyinə görə, duyğudaşlıq və dünya görüşünə görə…Ən çətin və içindən çıxılmaz bir anda yardıma ehtiyacı olanların yardımına çatmaq bacarığı, ortaya çıxan problemləri imkansız hallarda belə dəf etmə məharəti, insan və dost sevgisini əl çatmaz ucalıqlarda tutma qüdrəti…İnsana əbədi ucalıqlar qazandıran bu ünvana sahib olmanın yolu isə daha çətin və qarmaşıqdır. İlk öncə əngin bir könül, kamillik, böyük və qarşılıqsız insan sevgisi, sonsuz səbr və sadəlik, təmizlik istəyən bu yolun sonuna qədər yürümək, hər insana nəsib olmur…Peyğəmbərlik və şairlik kimi, yazarlıq və rəssamlıq kimi, bunun da bir Allah vergisi olduğunu düşünürəm”. Dostluq iki insanın İdeya və könül birliyi ilə Allah qatında bir bağlanışıdır. Eyni YOL getməsidir məncə…Bu dünyada ən böyük sərvətim sizinlə dostluğumdur Ustadım…

Ən böyük fikir,  taktika haqqında  savaşlarım  ruhən ən çox bağlı olduğum məfkurə dostlarımla  Arif Rəhimoğlu, Əbülfəz Elçibəy, Firudun Ağasıoğlu ilə və  elmi rəhbərim Ağayar Şükürovla olub.  (Sonralar, dissertasiya yazarkən, Azərbaycanı dərindən öyrəndikcə, daim Əbülfəz Elçibəyi düşünürdüm, Onun yoxluğundan yaranmış boşluğu bütün varlığımla hiss edirdim. Göz yaşları tökürdüm. O, XX əsr Azərbaycanının ən böyük lideri idi. Onun böyüklüyü,  Rus-Fars imperiyalarının kimliksizləşdirdiyi, soyqırıma uğratdığı, Tarix şüuru olmayan  bir toplumla yola çıxıb İstiqlal qazanması idi. Rus imperiyasını yıxmaq, Rus ordularını Azərbaycandan qovmaq, Millət qurmaq, Dövlət qurmaq. O bunu başarmışdı.  Fikrimcə, Türk Millətinin dahilərindən biri olan Atatürkün başarıları təkcə onun şəxsi xarakterindən, liderlik keyfiyyətlərindən qaynaqlanmırdı. Atatürk, Bizansı çökdürən,Vyana qapılarında dayanan, Çanakqalada zəfər qazanan fateh bir ordunun komutanıydı, üç qitəyə hökm edərək imperatorluq quran bir  millətlə dövlət qurmağı başarmışdı.  Bir daha altını çizirəm. Elçibəy isə,  başarılarını bizimlə- Rus imperiyasının soyqırım və etnik təmizləmə siyasətini ən amansız şəkildə yaşayıb qurbanlar vermiş, İmperiya qorxusunu hələ də iliklərində hiss edən, ruhunda yaşadan, Rus-fars ideoloqlarının konsepsiyası əsasında çarpdırılmış bir tarix anlayışına malik olan, əslində isə siyasi və tarixi şüuru olmayan bir toplumla- qazanmışdı və belə bir toplumla BÖYÜK TARİX  yaradarkən onun insan kimi hansı sarsıntılara məruz qaldığını,  onu çox vaxt anlamayan bizlərə necə səbrlə yanaşdığını, dərdini içinə saldığını bütün qəlbimlə duymuşdum… Əbülfəz Elçibəylə,  Sabir Rüstəmxanlını bir- birinə oxşadan bir cəhət var məncə. Hər ikisi, böyük türk tarixindən qoparılmış və sındırılmış bir toplumu millətə çevirmək məqsədilə  SEVGİNİ və TÜRK QÜRURUNU millətə aşılamağı yol kimi seçmişdilər.   Sabir Rüstəmxanlı Meydan Hərəkatından öncə, “Azərbaycanın elmi, mədəniyyəti və tarixi sahəsində indiyə qədər yazılmış nadir şah əsərlərdən biri olan   “Ömür kitabı”nı (Əkrəm Cəfər) yazaraq xalqın meydana çıxması üçün TARİXDƏN  – MEYDANA  uzun bir YOL çəkmişdi.  Sabir Rüstəmxanlı  60-cı illərdən etibarən, “İpi boğazına keçirib kəfənə bürünərək ən sərt yazılarla, …millətini kökünə dönməyə çağırır”dı.(Məmməd Aslan) . S.Rüstəmxnlı əsərləri ilə öncə millətin tarixi hafizəsini, Vətən şüurunu bərpa etdi, sonra həmin Xalqı meydana çağıraraq  MEYDAN HƏRƏKATINA liderlik etdi. Əbülfəz Elçibəy 60-cı illərdən gizli təşkilatlar quraraq, Meydana qədər xalqı təşkilatlandırdı. Və biz,  Meydana AZƏRBAYCAN XALQI kimi girdik- TÜRK MİLLƏTİ kimi çıxdıq). Uzun illər, Elmlər Akademiyasında Türk Tarixi ilə bağlı müzakirələr, mübahisələr etdiyim bir başqa ustadım, dostum Elməddin Əlibəyzadə (Hər dəfə işə gedərkən onunla görüşüb, günün, tarixin yorumunu yapmadan keçə bilməzdim… məni görəndə necə sevindiyini, güldüyünü xatırlayıram… Alışmadım yoxluğuna…) onun fəaliyyətini belə xarakterizə edir.  “Millətin tarixini bilmədən, onun mənəvi dünyasına dərinləməsinə nüfuz etmədən, milləti sevmək və millətə ürəkdən xidmət etmək mümkün deyil. Sabir Rüstəmxanlı milli keyfiyyətlərə sahib yaxşı bir ziyalıdır, kamil bir insandır”.

Sabir Rüstəmxanlı və İsa Qəmbərlə də  toplantılarda sözləşmişik, fikirlərimiz çox, çox haçalanıb.  (Bu savaşlar zamanı Türk bəylərinin mənə qarşı sərgilədiyi səbr, dözüm və ləyaqət də  mücadilə həyatımızın bir gözəlliyidir) . Bu gün bu “savaşlarım” (həm də birgə fəaliyyətim) ən çox, Yol dostum  Sabir Rüstəmxanlı ilə davam etməkdədir. Ancaq bu “savaşlar” bizi ayırmır, daha çox ruh, ideya dostlarına çevirir. Hər görüşümüzdə 200 ildir üst-üstə qalaqlanmış bütün milli problemləri bir-bir sadalayıram və onu etmədin, bunu etmədin, o belə olmalıydı, bu belə olmalıydı deyə onu tənqid atəşinə tuturam,  “səhv axtarıram”,  sözlərim,  tənqidlərim bəzən (hətta çox vaxt) qırıcı olur, (Firudun Ağasıoğlu və Sabir Rüstəmxanlı  tənqid edərkən  qırıcı sözlər işlətməz, könül qırmazlar) O heç tavrını belə pozmadan səbrlə, diqqətlə dinləyir, sonara mənə uzun bir tarixi izah etməyə çalışır, mən qane olmuram…(Və hərdən özümü danlayıram. Bölünmüş, sındırılmış, kimliyi əlindən alınmış, sosial-iqtisadi problemlərin girovunda çabalayan bir millətin bütün problemlərinin həllini onun boynuna yükləməyə, ondan tələb etməyə nə haqqım var…Axı indi dövlət,  Hökümət var…).

Sabir Rüstəmxanlı Millətdir.

Hələ bu harasıdır ki… …sürəkli telefonu zəng çalır və müxtəlif insanlar ondan hansısa problemi həll etməsini istəyir  və o da hər iş günü bu problemlərlə ugraşır. Şairi, yazıçını məişət, təhsil , məhkəmə, işə düzəltmək, tapşırmaq, kitab müzakirəsi keçirmək, kiminsə kitabının çapına yardım etmək, kiminsə xəstəsinə maddi kömək etmək və s.və s. kimi problemlərlə yükləmək… (Onunla birgə çalışdıgım zaman Diqqətimi cəlb edən bir xüsusiyyətini də yazmaya bilmərəm. O, ətrafındakı hər bir insanı sevir, dəyərləndirir, qoruyur və qayğısına qalır. Bu gün  sosial-iqtisadi, hüquqi ədalətsizlikdən, məmur özbaşınalığından əziyyət çəkən hər bir Azərbaycan vətəndaşının ən çox bu qayğıya ehtiyacı var. O, son iyirmi ildə, qorxudulmuş, sındırılmış bir toplumu  böyük səbrlə, sevgi ilə  Millətə çevirməklə uğraşır)…  O Millətinin vəkilidir, onun sorunlarını həll etməlidir. .. O, bir ömür boyu millətinin problemlərini həll etməklə ugraşmışdır. .. Millətindən qaçan, gizlənən  “millət vəkiləri” çox olduğu bir vaxtda,  yaxşı ki, Millətin döyə biləcəyi bir qapı var,  Millətinin dərdi ilə bütünləşən örnək göstərilə biləcək bir millət fədaisi var.  Heyrətamizdir, O,  təmənnasızca, tək canı ilə, bir nazirliyin görməli olduğu işləri görür. Böyük insan selinin qulluğunda dayanmaqla … onları çəkib gələcəyə aparır… Dövlətlə (hökümətlə) – Vətəndaşlar arasında bir bağ quraraq, körpü salaraq , sosial –siyasi gərginliyin azalmasına səbəb olur… O, Azərbaycan Dövlətinin sütunlarından biridir… O, təkcə millət vəkili yox, Millət adamı`dır.( Hər adam millət vəkili ola bilər, ancaq millətvəkili olmaq bir şəxsi millət adamı olmaq səviyyəsinə çıxarmaz.” (Rəfail Hüseynov)

Tarix səndən keçdi.

Bir yazısında “Zaman məndən keçir” yazmışdı. Bir gün görüşlərimizin birində “ Tarix səndən keçir” dedim. XX əsrin ikinci yarısından başlayaraq bu günə qədər davam edən tarix.

Bu tarixdə Azərbaycanın Quzeyində və Güneyində Azərbaycan Türklərinə qarşı  SSRİ-Amerika-İngiltərə dəstəyi ilə,  Rus-Erməni –Fars müttəfiqlərinin həyata keçirdiyi etnik təmizləmə və soyqırım siyasəti həyata keçirilməkdədir.  Bu tarixin içində Rus Sovet imperiyasının Türk xalqlarına, türk dilinə, türk kültürünə qarşı apardığı  “Pantürkizm və Panislamizmə qarşı mübarizə” adı altında dövlət terrorizmi həyata keçirilməkdədir, Türk xalqlarının aydınları məhv edilməkdədir, SSRİ rəhbərliyinin, erməni və  rus bolşeviklərinin Azərbaycan Türklərinə, aydınlarına qarşı  həyata keçirdiyi Repressiya və soyqırım  əsasında 400 mindən çox insan öldürülmüş, minlərlə insan Sibir və Qazaxıstanda sürgün düşərgələrində, sürgün yollarında  acından ölmüş, Rus bolşevik işgalına qarşı baş verən 200 dən çox üsyanlarda şəhid olmuş oğulların xatirəsi, acısı hələ soyumamışdır, unudulmamışdır.  Bu dövlət terrorizmi əsasında yuxarı və  orta sinif tamamilə məhv edilmiş, “aclıqda və yoxsulluqda bərabər olan” bir “sinif” yaradılmışdır.  Sovet diktaturasının basqısı altında   Etnik arxetiplərindən və sivilizasiya kodlarından məhrum edillmiş yeni tipli İnsanın, kosmopolit Homosovetikosun yaradılması siyasəti getməkdədir. Bu məqsədlə  Azərbaycan adını, cografiyasını, türk millətini yox etmək siyasəti həyata keçirilir, Milli kimliyin komponentləri olan Tarix, Etnogenez, kültür, dil, əlifba, milli-etnik cografiya haqqında mövcud olan Milli konseptlərə qarşı hücumlar təşkil edilməkdə, saxta, çarpdırma elmi hipotezlər, konseptlər uydurulmaqdadır. Azərbaycan Türklərinin Kimliksizləşdirilməsi, Ruslaşdırılması prosesi yüksək səviyyədə həyata keçirilməkdədir. Azərbaycanın kəndləri, torpaqları  SSRİ rəhbərliyi tərəfindən Ermənilərə  verilməkdə, Azərbaycan torpaqları üzərində Ermənistan dövlətinin quruculuğu prosesi getməkdə, bu məqsədlə İrəvan Türkləri etnik təmizləməyə və soyqırıma ugradılmaqda, Türklərdən “təmizlənmiş” torpaqlara dünyanın müxtəlif ölkələrindən Ermənilər köçürülməkdədır.  Minlərlə Azərbaycan Türkü  Türk millətinə, onun maraqlarına,  taleyinə dəxli olmayan Rus-Alman müharibəsində  “Böyük Vətən uğrunda” şəhid olmuşdur. Demək olar ki,  bütün kəndlər boşalmış, Ərlər, atalar, qardaşlar bu müharibədə həlak olmuşlar. Milli qüruru, yaddaşı daşıyan nəsillər məhv olmuşdur. Geridə sərvətləri talanmış vətən, yaslı dul qadınlar, yetim, nisgilli uşaqlar  qalmışdır. Onlar da zəhərli pambıq tarlalarında, kimya zavodlarında qul kimi işlədilməkdədir. Belə bir tarixdə   doğulan Sabir Rüstəmxanlı  “SEVGİ İLƏ BÖYÜDƏCƏM MİLLƏTİMİ” deyərək,  “ƏBƏDİ SEVDA” yoluna çıxdı, bütün ömrünü ƏBƏDİ SEVDASINI gerçəkləşdirməyə həsr etdi.  Sabir Rüstəmxanlının Millətinin yüksəlişinə həsr olunmuş 70 illik  ömürü,   həyat və yaradıcılığı, fəaliyyəti : Milli kimliyin dərki, Milli yaddaşın, tarix bilincinin bərpası( Alim, yazıçı,şair kimi);  İstiqlal uğrunda mübarizə və Müstəqillik Aktının qəbul edilməsi( Siyasətçi, istiqlalçı millət vəkili); Dövlət-millət quruculuğu( nazir-millət vəkili, Dövlət adamı) mərhələlərini əhatə etməkdədir.

Yaradıcılığının birinci mərhələsi, Milli kimliyin dərki, Milli yaddaşın, tarix bilincinin bərpasına nail olmaqla Rus Sovet imperiyasını çökdürə biləcək bir millət yetişdirməklə  İstiqlal Hərəkatının təməllərini atmaq qayəsinə həsr olunmuşdur… Bu məqsədə çatmaq üçün , “Mən bütün ömrüm boyu xalqın milli yaddaşını diri saxlamağa çalışmışam» deyir şair. . 1967-1978-ci illər ərzində “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində xüsusi müxbir və şöbə müdiri, 1978-1989-cu illər arasında isə “Yazıçı” nəşriyyatının baş redaktoru olmuş, yüzlərlə elmi, ədəbi-tənqidi, publisistik yazı çap etdirmişdir. . S.Rüstəmxanlı 1976-cı ildə “Molla Nəsrəddin” və folklor” mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi elmi dərəcəsinə yiyələnmişdir. Daş (film, 1977), ,Neft Daşlarının 25 illiyi (film, 1975),Qayıdış (film, 1988), Suvenir (film, 1972), Talada ev (film, 1986),Tikilir, amma… (film, 1973), Uçuş xətti (film, 1987) filmlərini çəkmişdir.  İlk kitabı 1970-ci ildə nəşr edilmişdir. O vaxtdan bəri Azərbaycanda, Türkiyədə, Rusiyada, İsveçdə 20-dən artıq şer, nəsr, publisistika kitabları nəşr edilmişdir. Kitabları Azərbaycanın yüksək ədəbi ödüllərinə layiq görülmüş, onun adını bütün türk dünyasında və əski Sovetlər Birliyində tanıtdırmışdır. “Ömür kitabı” adlı əsəri Azərbaycanda xalqın milli və yurdsevərlik duyğularının oyanmasında ciddi rol oynamış və 1988-ci il milli azadlıq hərəkatının mənəvi təməllərindən biri olmuşdur. “

İstiqlal uğrunda mübarizə və Müstəqillik Aktının qəbul edilməsi( Siyasətçi, istiqlalçı millət vəkili) ; “Azadlıq meydanında təşkil olunan mitinqlərdə,yüz minlərin qrşısında, bəzən sayları milyonlarla olan üsyançılar qarşısında, cəmiyyətin arzusunu dilə gətirən kəskin bir dillə, insanları demokratiyaya və azdlığa çağıran atəşli nitqlər söylədi. Azərbaycan xalq cümhuriyyətinin inşası, Kommunist imperatorluğunun devrilməsi, rus əsarətinə son verilməsi, sapı bizdən olan,amma başqasına çalışan bürokratların iqtidardan uzaqlaşdırılması, yeni dmokratik güclərə xalqın müqəddəratını təyin etmədə ən yüksək səlahiyyətlərin verilməsi və dövlət idarəetməsinə ortaq olması ugrunda verilən mücadilə Sabir Rüstəmxanlının yaşamaq səbəbinə çevrildi.(İsmayıl Şıxlı). “Ağrılı-acılı yazıları ilə ekiz doğulmuş bu atəşli şair”.., “soydaşlarının keçirdiyi sarsıntıları zaman zaman yenidən yaşamaqla” , “ yep yeni təfəkkürlə qələm oynadan filosof …Başların kəsildiyi, qanların töküldüyü bir dönəmdə meydanlara axın edən insanlara, sözün tam mənasında rəhbərlik etdi, liderlik etdi.(Məmməd Aslan). Millətimizin ürəyindən  daşan qəzəbə ağılla, zəkayla, səbrlə çəki-düzən verməkdə necə məharətli bir aydın olduğunu, böyük hünərlə göstərdi.. Sonralar o özü bu barədə yazacaqdı.  Mən illər uzunu dediyim sözün ardınca meydana gəlmişdim. ..mənim bütün ömrüm meydana gələn yol imiş. Mən bütün ömrümü meydana doğru gəlmişdim, meydan üçün yaşamışdım. …O meydan bir azadlıq universiteti idi, qəhrəmanlıq universiteti idi. Meydanda millət 100 il ərzində yaşadığı ağrı-acıları eşitdi. Rusiya Azərbaycanı parçaladıqdan sonra bu millətin başına bəlalar açdığı haqqında cəsarətli çıxışlar eşitdi. O meydanda millət Sovet dövründə deməyə cəsarət etmədiyi bütün həqiqətləri dedi. Millətin içindən xof çıxdı, millətin qəddi düzəldi, millət öz gücünü gördü. Xalq anladı ki, onun ruhu hələ də yerindədir və o öz haqqını müdafiə  etməyə qadirdir”(S.Rüstəmxanlı).

S.Rüstəmxanlı 1988-ci ildə başlanan milli azadlıq hərəkatının ilk təşkilatçılarından və liderlərindən olub. Həmçinin Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin yaradıcılarından biri olmuşdur. 1989-cu ildə Azərbaycanda ilk müstəqil, demokratik qəzet olan “Azərbaycan”ı təsis etmiş, iki il onun baş redaktoru (baş yazarı) olmuşdur.1990-cı ildə Azərbaycan Xalq Cəbhəsindən Parlamentə deputat seçilmiş, Demokratik deputat fraksiyasının həmsədri, Qaçqınlarla iş komissiyasının sədri, Azərbaycanın Müstəqillik Aktının müəlliflərindən biri olmuşdur. 1991-1995-ci illərdə Mətbuat və İnformasiya naziri vəzifəsini icra etmişdir.

Dövlət-millət quruculuğu (nazir-millət vəkili, Dövlət adamı) . XX əsrin sonlarına doğru, Soyuq savaşın bitdiyi, Rus-Kommunist imperiyasının çökdüyü, Milli Azadlıq Hərəkatının  başladığı zamanlardan etibarən –günümüzəcən, Azərbaycanda Siyasi tariximizi bəlirləyən  iki siyasi lider H.Əliyev və Əbülfəz Elçibəy öndərliyində,  İki siyasi model, iki siyasi düşərgə , İki Azərbaycan modeli vardır. Bu iki müstəvi təmsil etdiyi dəyərlərlə və ideoloji prinsiplərlə  bir-birindən fərqlənməkdədir.  Sosial-Siyasi Keçid dövrünü yaşayan cəmiyyətlərdə millət-dövlət quruculuğu, siyasi fikir və təşkilatlanma prosesi, 1.Sivilizasiya paradiqmaları, etnik arxetiplər və mədəni-genetik kodlardan doğulan Milli ideologiyaya sarılmaqla və ya  2.Vahid sakral avtaritet, Məsih ideyası(Qurtuluş konsepti, Qurtarıcı Mehdinin zühuru), şəxsiyyətə pərəstiş, Sakral ailə və onun təbəələrə tanıdığı məhdud hüquqlar, avtaritet və kütlə münasibətlərinə əsaslanan iki fərqli cəmiyyət qurmaq modeli ilə həyata keçirilməkdədir. Azərbaycanda da müstəqillik dövründə Ə.Elçibəy və H.Əliyev liderliyində bu  iki cəmiyyət quruculuğu həyata keçirilməyə başlandı. Elçibəyin liderliyindəki siyasi düşərgə-  Əli Bəy hüseynzadə,Əhməd Ağaoğlu,Əlimərdan Bəy Topçubaşov, Mirzə Bala Məmmədzadə və Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin əsaslandığı məfkurəyə-müsavatçılığa dayanarq, Türk millətinin və dilinin, mədəniyyətinin dominantlıgına əsaslanan, liberal-demokratik bir ulus dövlət modelini qurmağı hədəf alır. Bu modeli qurarkən də, yuxarıda adını çəkdiyimiz birinci inkişaf modelini əsas götürməkdədir.

H.Əliyevin liderliyindəki siyasi düşərgə-əsasında Stalinin, Ponkratovun, Kirovun, N.Nərimanovun, M.C Bağırovun durduğu Türk millətinin və dilinin dominant olmadığı, çox millətli “Azərbaycanlı milləti” və “Azərbaycan dili” ideyasına əsaslanmaqla, kosmopolit, multikulturalist bir cəmiyyət qurmağı hədəf alır. Belə bir cəmiyyət isə ikinci inkişaf modelini tətbiq etməklə qurulmaqdadır.

H.Əliyev düşərgəsi çevik, monolit, praqmatik, avtoritar, əzici bir siyasət izləyir. Ə. Elçibəy düşərgəsi-dagınıq,  xaotik,  ləngdir,  monolit deyil, lakin ideya ətrafında minlər milyonlar var. Rəsulzadə-Elçibəy  Azərbaycanının qurulması və inkişafına tarix   çox az fürsətlər verməkdədir.  Bununla bərabər bu Azərbaycan idealı –Azərbaycan türkünün vicdanında, qəlbində, ideallarında yaşamaqdadır.

Qarşıdurma prosesi yaşayan bu Ə.Elçibəy və H.Əliyev  siyasi ideyaları  və düşərgələri arasında “Qızıl orta” düsturunu siyasətdə ustalıqla tətbiq etməklə, öz Mötədil siyasi dəst-xəttini və fəlsəfəsini yaradan üçüncü bir lider də var. O Sabir Rüstəmxanlıdır.  O, nə Heydər Əliyevə bənzəyirdi, nə Əbülfəz Elçibəyə. Onların heç birisinin müstəvisinə, yoluna da qatılmadı.  Sabir Rüstəmxanlı öz yolunu saldı. Bu üçüncü yoldur, Sabir Rüstəmxanlı yoludur.  Bu  yolu o özü, öz taleyi, əməyi, çalıışmaları ilə  salıb.  Yumşaq güc,  tamamlayıcı, uzlaşdırıcı , barışdırıcı missiya.   Bu iki yol və düşərgə arasında tamamlayıcı funksiya rolu oynayan Sabir Rustəmxanlının mövcudlugu  son 26 ildə  Azərbaycan  toplumu və dövlətçiliyi üçün bir qazancdır məncə .  Azərbaycanda, Əlimərdan bəy Topçubaşovdan sonara, ikinci dəfə, mötədil siyasi kursun yaradıcısıdır Sabir Rüstəmxanlı.

XXI əsrə Azərbaycan bu iki siyasi model təsəvvürü ilə qədəm qoymuşdur. Bu iki siyasi  müstəvinin kənarları kəsicidir, onların arasından keçərsən kəsilərsən, qanın axar. lakin bu müstəvilərin kəsici kənarlarını kəsilə-kəsilə, qanı axa -axa keçərək cilalayn bir xətt var. Sabir Rüstəmxnlı xətti.  Ustalıqla, çığırmadan, bağırmadan  Stalin Azərbaycançılığını, Rəsulzadə Azərbaycançılığına transfer edir. Bu məqsədlə “Dil  qurumu” yaradaraq, O, türk  dilinin, Türk mədəniyyətinin hakim olduğu bir Azərbaycan qurur. Onu çərçivəyə salmaq mümkün deyil. O həm iqtidardır, həm müxalifət. Həmçinin O, nə iqtidarın nə də müxalifətin işləmədiyi, bunların hər ikisindən var gücü ilə qaçan, məsafə saxlayan üçüncü  güclə işləyir.   Burda yazıçılar, alimlər, jurnalistlər…yaşlılar..gənclər var. Hansısa alimin kitab capının pulunu ödeyir, hansisa yazarın kitab təqdimatını kecirir, hansısa ailənin ehtiyaclarını həll edir, hansısa xəstəyə dərman alır, hansısa tələbənin təhsil haqqını ödeyir, konfrans keçirir,  kitab tərcümə etdirir, qəzet, jurnal  çıxarır, film çəkir, şer, roman,  publisist əsərlər yazır…danışır.  Cəmiyyətin bu üçüncü gücünü hərəkətə gətirərək onların enerjisini milli tərəqqiyə yönəltmək, daim dəyişən mövcud şərtlərdən və imkanlardan maksimum yararlanmaqla milli tərəqqiyə xidmət etməklə  O, siyasətdə üçüncü gücün təmsilçisidir . Onun bu taktikası əsrin əvvələrində Əlimərdan bəy Topçubaşovun taktikasına bənzəyir. Bütün mövcud İmkanlardan, şərtlərdən ustalıqla istifadə edərək Rusiya Turklərini təşkilatlandırmağa və haqlarının müdafiəsi uğrunda mübarizəyə ayağa qaldıra bilmişdi.

Sabir Rüstəmvanlı siyasətdə SEVGİNİN təmsilçisidir.

Sabir Rüstəmxanlı Sovetlər birliyi dagıldıqdan sonara müstəqil Azərbaycanda mötədil siyasi kursu və məktəbi yaradan şəxsdir.  O bizim  alışdıgımız siyasətçi tipi deyil, sərt və qorxunc ( avtoritar və kolonial toplumlarda siyasətçinin qorxunc obrazı və sərt xarizması yaradılır. Bu zaman siyasət gücün təntənəsini təmsil edir ) deyil,  əksinə, indi daha çox Dövlət adamı`na yaraşan bir ərkanla, kəskin bəyanatlar vermir, alovlu çıxışlar etmir,  soyuqqanlıdır, heç vaxt sərhədləri keçməz, yumşaqdır, (Milli barışıq, dialoq, həmrəylik, birlik  ideyalarına əsaslanır. Siyasət  onun simasında  sevgini  təmsil edir) lakin çox sürətlə manevr edə bilən  bir siyasətçidir. Sevgini təmsil edən bu siyasi fəaliyyəti tarixi xronologiya prinsipi ilə  düzərkən  belə bir mənzərə  açılır. 1991-1995-ci illərdə Mətbuat və İnformasiya naziri vəzifəsini icra etmişdir.26 noyabr 1991-ci ildə təşkil edilən Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının tərkibinə daxil edilmişdir.1992-ci ildə bir qrup ziyalı ilə Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasını təsis etmişdir, bu günə qədər partiyanın sədridir. Lakin, bununla bərabər O, H.Əliyevin dövlət-millət quruculuğunda tətbiq etdiyi Stalin Azərbaycançılığı ideoloji konseptini qəbul etməmiş, 95-ci ildə  Türk dili və türk milləti adının  qəbulundan imtina edildiyinə görə, . 1995-ci ildə Mətbuat və informasiya naziri vəzifəsindən istefa vermişdir. 1996-cı ildə Azərbaycan Respublikası prezidentinin fərmanıyla “Şöhrət” ordeni ilə təltif edilən S.Rüstəmxanlı hakimiyyət orqanlarına etiraz əlaməti olaraq bu yüksək dövlət ödülünü almaqdan imtina etmişdir.  2000-ci ildə başçılıq etdiyi Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası parlamentdə yer qazanan iki müxalifət partiyasından biri olmuşdur. 2003-cü ildə Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası tərəfindən Azərbaycan Respublikasının prezidentliyinə namizədliyi irəli sürülmüşdür. 2005 və 2010-cu illərdə Milli Məclisə keçirilən seçkilərdə  qalib gəlmişdir.  Uzun illərdən bəri Azərbaycanın ən böyük diaspora təşkilatı olan Dünya Azərbaycanlıları Konqresində fəaliyyət göstərməkdə, Güney Azərbaycanın Milli Hərəkatını, İstiqlal davasını dəstəkləməkdədir.  2008-ci ildən Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin həmsədridir. Hazırda Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının sədridir. Dünyanın otuz beşə yaxın ölkəsində Azərbaycanın taleyi ilə bağlı çıxışlar etmiş, Azərbaycanın haqq səsinin dünyaya çatdırılmasına çalışmışdır. 1995-ci ildən etibarən, Rəsmi şəkildə həyata keçirilən antitürk, kosmopolit siyasətinə qarşı qələmlə mübarizə apararaq,  “Tanımaq istəsən”, “Xəbər gözləyirəm”, “Sevgim,sevincim”, “Gəncə qapısı”, “Sağ ol, ana dilim!”, “Qan yaddaşı”, “Ömür kitabı”, “Atamın ruhu”, “Bu sənin xalqındır”, “Zaman məndən keçir”, “Xətai yurdu”, “Göy Tanrı”, “Bütövlük həsrəti”, “Ölüm zirvəsi”, “Difai fədailəri”, “Sunami”, “Əbədi Sevda”, “Dərdə əyilmə”, “Şair və Şər”.kitablarını yazaraq, 1990-cı ilin adamı (film, 1977)(qısametrajlı sənədli film), Azərbaycan məktəbinin 60 illiyi (film, 1980), Azərbaycana namus və sevgiylə (film, 2006), Baba Dağ (film, 2006), Cavad xan (film, 2009), Cavad xan. filmin filmi. 5-ci veriliş (film, 2007), Cavad xan. Filmin filmi. Ölümün zirvəsi. 1-ci veriliş (film, 2007), Ənvər Həsənov. Yeddi oğuldan biri (film, 2007), Heydər Əliyev. Dördüncü film. Lider (film, 1999), Müstəqillik yollarında. Birinci film (film, 2004),,Payızın 17 anı (film, 2007), Zəlimxan dastanı (film, 2007),Əsgər mahnıları filmlərini çəkərək   türk millətinin tarixi yaddaşının bərpa edilməsinə və dirəniş gücünün qorunmasına çalışmışdır.

Beləliklə qeyd edə bilərik ki, Onun siyasət fəlsəfəsi –harmoniya, Təsanüd, Solidarizmdir. Etnik və  kültürəl, sosial, siyasi qruplar arası birliyə nail olmaqla Dövlət və milləti ucaltmaqdır. Siyasi leksikonumuzda bir söz var, radikal müxalifət, konstruktiv müxalifət. Mən isə ona qurucu müxalifət deyərdim. Həm müxalifətlə, həm iqtidarla ancaq birliyə, harmoniyaya hesablanmış əməkdaşlıqlar edir, amma nə müxalifətdir, nə iqtidardır, heç bu çərçivələrə sığmaz da…O millətdir, Dövlətdir, Vətəndir.

Onun fəaliyyəti, şəxsiyyəti Millət və Dövlət maraqları kontekstində təhlil edilərkən görürsən ki, XX əsrin İkinci yarısının tarixinin bəlirlənməsində və İstiqlal hərəkatının uğurla nəticələnməsində , həmçinin XXI əsrdə, Dövlət və millət quruculuğunda, Kültür siyasətinin bəlirlənməsində, Azərbaycan diasporunun formalaşmasında, Azərbaycanın xarici ölkələrlə dostluq əlaqələrinin qurulmasında,  Güney Azərbaycan Milli Hərəkatının dünyada tanınmasında və təblig olunmasında  onun böyük rolu, təsiri, əvəzsiz xidmətləri vardır.   Ədəbiyyatçı alim, İstiqlalçı millət vəkili, millət adamı, bakan, şair,  yazıçı, siyasətçi, publisist, naşir ,tərcüməçi olan Sabir Rüstəmxanlı Azadlıq Hərəkatındakı  Fəaliyyəti və əsərləri ilə , Dövlət quruculuğu prosesində iştirakı ilə, XX əsr tarixini tamamlayan, XXI əsr Azərbaycan tarixinin təməllərini atan və ona öz damğasını vuran  böyük liderlərdən biridir.  Azərbaycanda nəşriyyat və informasiyanın, mətbuatın inkişafının  təşkilatçılarından, rəhbərlərindən biri kimi söz azadlığının və demokratiyanın təməllərini atmaqla bərabər “millət vəkili kimi xalqının mənfəətlərini öz mənfəətlərindən üstün tutmuş,…bu xidmətlərindən dolayı heç bir qarşılıq gözləməmiş”(Bəkir Nəbiyev) fədaidir.   O, “Tanrıya uzanan yollar boyunca,  tariximizin ilginc çağlarına işıq tutdu, neçə həqiqəti aydınlığa qovuşdurdu. Göy Tanrıyla qarşı-qarşıya, üz-üzə durdu. O prosesdə cismən də,ruhən də Göy tanrı ilə diz-dizə oturdu, qaldı, Göy tanrının sirlərini çözməyə,Tanrını insana yaxınlaşdırmağa çalışdı. ..”Xətai Yurdu”, “Atamın Ruhu” kimi geniş əhatəli kitabları ilə mənəvi dəyərlərimizi,var olmaq üçün verdiyimiz milli mücadiləmizi, millətimizin və yeni nəsillərimizin insanlığın əbədiyyət karvanında qərarlı addımlar atması yönündə davranışını , nəsillərə örnək olacaq bir əqidə ilə qələmə aldı…”,  S.Rüstəmxanlı “Bal yapan arı timsalında bir şəxsiyyətdir. Arı bal yapar, o balın nemətindən başqaları bəhrələnər”.(Məmməd Aslan).

Türkiyə üzünü Şərqə çevir.

Bütün bunlarla bərabər, Sabir Rüstəmxanlını bir siyasətçi kimi dəstəkləməyimin əsas səbəbi Türkiyə ilə Azərbaycan arasında inteqrasiya prosesinin təməllərini atması, Türkiyə ilə Azərbaycanın birliyinə çalışmasıdır. Azərbaycanda Qərb yönümlü, Rusiya yönümlü, İran yönümlü partiyalr, şəxslər var. Sabir Rüstəmxanlı Türkiyə yönümlü siyasət yürüdən bir liderdir. Onun liderlik etdiyi VHP üzünü Qərbə, Rusiyaya yox, Türkiyəyə, Türk Dünyasına tutub. Məgər biz bunu istəmirikmi, məgər biz bunun üçün, Türk inteqrasiyasına nail olmaq və Turan qurmaq üçün yaşamırıqmı.

Azərbaycanda Stalinist Azərbaycanlı konseptinin rəsmi şəkildə tətbiq edilməsində əsas məqsəd, Azərbaycanla Türkiyə arasında dil-etnik-kültürəl fərqin yarandığnı nümayiş etdirmək, Azərbaycanı Türkiyədən təcrid etməklə Rusiya, İran mədəniyyət orbitində saxlamağa çalışmaqdır. Türkiyənin istehsal etdiyi filmləri  Türk dilindən “Azərbaycan dilinə” tərcümə etdirmək, Türkiyəyə viza tətbiq etməklə Azərbaycanı Türkiyədən təcrid etmək,  Azərbaycanın  Türkiyədən fərqli bir sosio-kültürəl dəyərlərə malik toplum olduğunu qabartmaqla, Türkiyə-Azərbaycan arası inteqrasiyanın qarşısının alınmasına çalışıldığı bir dönəmdə, antiTürkiyə, anti Türk mövqlərin, çıxışların sərgiləndiyi bir zamanda  Sabir Rüstəmxanlı Türkiyəni mərkəz alan bir siyasət izləməkdə, Türkiyə-Azərbaycan birliyinə çalışmaqdadır. Bu, Əli Bəy Hüseynzadənin, Əhməd Ağaoğlunun, M.Ə. Rəsulzadənin, Ə.Elçibəy hökümətinin izlədiyi bir siyasətdir, Sabir Rüstəmxanlı bu siyasəti, bu idealı bu gün ən yüksək səviyyədə  həyata keçirməyə çalışmaqdadır. Eyni zamanda o Türkiyə siyasi  elitası ilə sıx bağlar quraraq, Türkiyənin xarici siyasət doktrininin Avropa mərkəzçilikdən xilas olaraq Türküstan mərkəzli bir doktrinə çevrilməsi yönümündə də fəaliyyət göstərməkdədir.  Türkiyə ilə Azərbaycanın gələcəkdə federativ dövlət şəklində birləşməsi ilə bir Oguz dövlətinin yaradılması, bu məqsədlə Azərbaycanın Rusiya-İran siyasi-kültür orbitindən qoparılması bizim də əsas məqsədimiz olduğundan Sabir Rüstəmxanlının bu siyasətini candan dəstəkləməkdəyik.

Son

Bir neçə dəfə, mütəvazi şəkildə  bizim yanımızda qal, bizimlə çalış demişdi mənə… Bizim məqsədimiz- Bütöv Azərbaycan qurmaqdır, Türkiyə-Azərbaycan-Türküstan mərkəzli bir konfederativ dövlət birliyi qurmaqdır ustadım. ..Bu böyük davamızda  sizinlə çalışmaq  bir onurdur ustadım. Mən bir ömür boyu Türk Millətinin yüksəlişi üçün qələm çalan, Azərbaycanın bütövləşməsi üçün mücadilə verən, Azərbaycanın və Türkiyənin inteqrasiyasına çalışan bir ocaqda qalmaq nədir, baş qoyaram ustadım.  Mənim də davam bir Türklük sevdasıdır…Əbədi sevda.

Elbəyi Cəlaloğlu

Yardımlı möcüzələrinin verdiyi müjdə

Yardımlı rayon mərkəzini üzü Ərdəbilə tərəf keçən kimi yolun sağ tərəfində, bir qədər də yüksəklikdə ağ bir tikili gördüm. Bu səfərim 2000-ci illərin lap əvvəlində bir yaz günü baş tutmuşdu. Nədənsə bu ev mənə müqəddəs ocaq kimi göründü. Maraqlandıqda dostlarım onun Azərbaycanın Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının yarıdıcılıq evi olduğunu dedilər. Lakin sahibi qəsrdə olmadığından oranı ziyarət etməyin mümkünsüzlüyünü də söylədilər. Beləcə hər dəfə yolum Yardımlıya düşəndə həmin ocağı gözlərimlə də olsa ziyarət etməyi unutmuram. Çünki buradan bənzərsiz bir şair, böyük bir türk ziyalısı pərvazlanıb ki, türk nəfəsi gələn, türk ruhu duyulan hər qarış torpağı özünə vətən, doğma yurd hesab edir.

Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı bu il ömrünün mübarək 70-ci baharında açmış çiçəklərdən lap elə gəncliyində olduğu kimi şirə çəkir. O, şirəni özü üçün deyil, təfəkküründən Türk dünyasına, bəşər övladına bal süzmək üçün toplayır. Bal demişkən, Yardımlıda sıldırım bir dağın sərt uçurumunun tən ortasında bal arılarının nəhəng bir şanısının olduğu yeri uzaqdan mənə göstərdilər və bu əlçatmaz, müdhiş yerdən bal götürülməsinin mümkünsüz olduğunu dedilər. İndi düşünürəm ki, bəlkə də Yardımlı təbiəti bu kimi möcüzələri yaratmaqla dünyaya bal arısı kimi bərəkətli, Yardımlı şəlaləsi kimi coşğun, min iki yüz yaşlı Ökü çinar (Şiləvəngə kəndində) kimi möhtəşəm, Qız qalası (Çayüzü kəndinin sığındığı dağın zirvəsində yerləşir) kimi sehirli, Şah İsmayılın yaylaq yerlərindən biri olduğu deyilən Deman qalası kimi ulu, Viləş çayının mənbəyi, Şah İsmayılın iftarını suyuyla açdığı deyilən Gözə bulağın suyu kimi saf, Yardımlı meşələri kimi gözəl bir şair verəcəyini müjdələyirmiş. Yardımlıda nə görmədim ki?! Hələ Şiləvəngə kəndinin şimal-şərqində yerləşən yüksəklikdəki qəbristanlıqda təsadüfən rastlaşdığım, üstünə at nalının dərin iz saldığı daşdan danışmıram. Bu nal izi müasir nallardan ən azı iki dəfə böyük olması ilə fərqlənirdi. Bu dağlarda boyu iki metrdən kiçik olmayan qədim insanların qəbirlərinə, eləcə də müxtəlif növ qədim məişət əşyalarına və sənətkarlıq nümunələrinə də rast gəlmək olur. Bütün bunlarla yanaşı Yardımlının doğurduğu təbiət hadisələrindən, nadir incilərdən biri də, heç şübhəsiz onun dünyaya bir Sabir Rüstəmxanlı verməsidir.

Onu da deyim ki, ilk səfərimdə Yardımlının Şiləvəngə kəndində Sabir bəyin “Ömür kitabı” adlı əsərini mənə hədiyyə etdilər. Bu kitabı oxuduqca Kəlbəcərdən tutmuş Bərdəyə qədər, oradan da Türkiyənin və Güney Azərbaycanın bir çox yerlərini, təbii və tarixi mənzərəsini sanki elə müəllifin özüylə birlikdə qarış-qarış seyr etdim. “Ömür kitabı”nın həm tarixi, həm mədəni, həm də təbiət baxımından gözəl təsəvvür yaratması, eyni zamanda milli şüurun formalaşmasında oynadığı rol cəhətdən çox əhəmiyyətli kitab olduğunu yəqin ki, oxucular etiraf edər.

Sonralar müəllifin “Cavad xan” əsərini də oxumaq mənə qismət oldu. Bu əsər də öz növbəsində bəhs olunan dövrü bütün əlamətlərilə yüksək səviyyədə əhatə edir. Əsər Cavad xanın sonsuz fədakarlığından tutmuş, ta Hüseynqulu xanın Sisiyanovun başını kəsib indi Nizami Gəncəvinin Bakıda ucaldılmış heykəlinin yerində – Nizami Gəncəvinin ayaqları altında basdırıldığına qədər mükəmməl, düşündürücü, inandırıcı və milli maraqlarımıza uyğun şəkildə qələmə alınıb. Bu əsər vasitəsilə Rus işğalçı siyasətinin ağır nəticələri oxucunun gözü qarşısından kino lenti kimi keçir.

Yeri gəlmişkən, Sabir bəyin poeziyası da eyni ruhda, eyni koloritdə bərq vurur. Onun şeirlərində geniş milli təfəkkür – milli tarix, ulu keçmiş, milli mədəniyyət, miflər, milli ideologiya, bu günkü ictimai-siyasi mövqeyimiz, sabaha amalımız, əsil vətəndaşlıq məsələləri hər zaman ön planda olub. Bu tamam başqa bir yazının mövzusu olduğundan qısaca demək istəyirəm ki, onun şeirlərindəki bədii təsvirlər, lirik ifadələr milli ovqat, Haqqa sevgi aşılayan qopuz musiqisi, ozan nəğmələri kimidir. Bütün bunlara rəğmən Sabir Rüstəmxanlıya böyük hərflərə TÜRK MİLLİ ŞAİRİ desək, daha doğru olar.

Böyük üçlük – “Difai”nin təməlləri

Sabir Rüstəmxanlının tarixi sənədlərə söykənərək yazdığı “Difai fədailəri” romanı istənilən türk və Azərbaycansevər üçün, eləcə də XX əsrin əvvəlində Azərbaycan torpaqlarında gedən ictimai-siyasi proseslər barədə özündə fikir formalaşdırmaq istəyənlər üçün çox əhəmiyyətli bir əsərdir. Kitabda o dövrün psixologiyası, Azərbaycan insanının milli özünüdərk səviyyəsi, zamanın tələb etdiyi düşüncə tərzinə inteqrasiyası, dövlətçilik ənənəsinin yaşadılmasında tutduğu mövqeyi aydın şəkildə və sadə dildə qələmə alınıb. Bundan başqa, XX əsrin əvvəlində azərbaycançılıq, türkçülük, dövlətçilik ideyalarının carçılarından, onların fəaliyyəti və tutduğu yoldan həm sənədli, həm də bədii-estetik məzmunda bəhs edilir. Baş qəhrəmanı tarixi şəxsiyyət Əhməd bəy Ağaoğlu olan “Difai fədailəri”ni oxumaq sözü gedən dövr barədə bir çox suallara cavab tapmaq, əsərdəki obrazlarla – tarixi şəxsiyyətlərlə sanki birgə addımlamış olmaq deməkdir. Bu şəxsiyyətlər barədə müəyyən qədər bilgilərimizin, məlumatımızın olduğuna baxmayaraq, həmin mənzərə Sabir Rüstəmxanlının təqdimatında bədii çalarları ilə daha işıqlı, daha təfərrüatlı təsir bağışlayır. Bunlardan başqa Avropada gedən proseslər, qərb psixologiyası, o dövrün müsəlman düşüncəsi, cəhalətə qarşı aparılan mübarizə, Qarabağın qədim ənənələri, Azərbaycanın ayrı-ayrı yerlərinin landşaftı, türk mərdliyi, ermənilərin qədim Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsinin səbəbləri, erməni faşistlərinin addımbaşı yaratdığı fitnə-fəsadlar, törətdiyi vəhşiliklər, 1905-ci il erməni-müsəlman davasının yaranmasına rəvac verən erməni iyrənclikləri, rus-erməni işbirliyi, Osmanlı siyasi fikri, müasirliyin Avropadan gətirilməsi məsələləri və bir sıra digər məqamlar əsərdə öz əksini tapır. Kristallaşmış erməni saxtakarlığı, erməni allahsızlığı, vəhşiliyi “Bakıda tökülən qan”, “İrəvan faciəsi”, “Alov Yelizavetpolu da yaxdı” fəsilləri, “Sırxavəndli uşaqlar, “Cəmil və Ayçiçək” bölmələri və s.-də olduğu kimi əsər boyu oxucunu təqib edir. Müəllifin çox aydın təsvir etdiyi Umudlu kəndinin ağılalmaz faciəsi, onların ümidsizliyə düçar olması və bu dramatik səhnənin içindən Cəmil və Ayçiçək kimi umudun-ümidin Umudlunun çırağını yenidin yandırması ayrıca bəhs olunmalı bir mövzudur. Müəllif bununla bəlkə də türk ruhunun tükənməz olduğunu öz bədii təfəkkürü ilə oxucuya çatdırmaq isəyib.

Erməni-müsəlman münaqişələrini doğuran əsas səbəbləri müəllif əsərdə belə şərh edir: “Daşnaqsütyunun xəyanəti və çar hökumətinin fitvasıyla türk-erməni savaşı belə bir vaxtda – xalqın başını qarışdırmaq, mərkəzi hökuməti hədəfdən yayındırmaq, milli azadlıq hərəkatlarını tələyə salmaq niyyətiylə başlanmışdı…” (s.209). Eyni problemin sünu surətdə yaradılmasını kitabda bu cür də oxuyuruq: “Savaş meydanlarında, diplomatiya aləmində məğlubiyyətlərini, ölkə daxilində həll edə bilmədiyi çətinlikləri unutdurmaq, pərdələmək üçün vəziyyəti daha da ağırlaşdırmaq, yeni konfliktlər yaratmaq Rusiya siyasətinin köhnə üsullarındandır” (s.284).

“Difai fədailəri”nin ilk bölməsi – “Şuşaya dönüş”də Əhməd bəy Ağaoğlunun Parisdən Şuşaya qayıdış səhnəsi təsvir olunur. Bu səhnədə Əhməd bəyin keçmişi xatırlamasından bəhs olunur və erməni şovinist düşüncəsini, uşaqlıqdan onların qafasına yeridilən “türk sənin düşmənindir” şüarını, Peterburq universiteti və yerli realnı məktəbi, gimnaziyanın əsasən xaçpərəstlər üçün qurulmuş olduğunu, müsəlmanların falaqqalı-çubuqlu molla təfəkküründən o yana keçməsinə imkan verilmədiyini aydınca sezmək olur. Və müəllifin özü dediyi kimi, gimnaziya müxtəlif əngəllərlə ya türk övladlarını məktəbdən qaçmağa məcbur edir, ya da məktəbi bitirən türk balalarında türklükdən əsər-əlamət qalmır.

Əsərdə həm ictimai-siyasi, həm də fiziki həyatı təfsilatı ilə əks olunan Əhməd bəyin məktəbdə oxuyarkən əvvəlcə erməni mənşəli müəllimin, sonra da tapşırıq almış erməni əsilli həmyaşlarının onun başına açdığı mənəvi və fiziki əzablardan, psixoloji gərginləşdirmələrdən çəkmiş olduğu əziyyətlərdən geniş bəhs edilir. Müəllif bütün bu xoşagəlməz hadisələrin həm də qəhrəmanının öz böyük gələcəyini qurmasında ona stimul olduğunu da obrazlı surətdə əsərdə canlandırıb. Əhməd oxuyub gələcəkdə savadlı bir türk kişisinə, millətinin xilaskarına çevrilməyi qarşısına məqsəd qoyur və buna nail olur. Onun Peterburqda əvvəlcədən tanıdığı, təmasda olduğu Şeyx Əhməd Səlyaninin nəvəsi Əli bəy Hüseynzadə və Əlimərdan bəy Topçubaşı ilə tanışlığı bu üçlüyün gələcəkdə Azərbaycanın əvəzsiz bir xilaskarına çevrilimsəinə səbəb olduğunu əsərdə asanca izləyə bilirik. “Peterburq görüşləri” bölməsində bu üçlüyün böyük qələbələrdən birini əldə etmələrini oxuduqca təsirlənməmək mümkünsüzdür. Bu tipli görüşlərli “Məmməd Əminlə tanışlıq”, “Tiflis. Sülh danışıqları”nda da müşahidə edirik. Tiflisdə keçirdilən, nəticəsiz sülh danışıqlarından sonra Gəncəyə qayıdan heyət burada yerli ziyalılarla müzakirələr aparır, Əhməd bəyin təklifi ilə “Difai” firqəsi və onun Gəncə şöbəsi yaradılır. Təbii ki, öz müşahidələrini əsas götürərək, Azərbaycanın bu problemlərdən xilas yolunu axtaran Əhməd bəy Gəncəyə bu dəfəki gəlişinə qədər “Difai”nin konturlarını cızmış və ya onun vətənpərvər ziyalılardan ibarət olmaqla canlı bürclərini özlüyündə müəyyən etmişdir. Müəllif bu səhnədə Əhməd bəyi düşməndən müdafiə xarakterli təşkilatın qurulmasına sürükləyən amillərin ümumi səbəbini belə izah edir: “Parisdə liberal düşüncəyə yiyələnmişdi, qarışqaya da qıymazdı. Ancaq çar üsul-idarəsinin millətinin başına açdığı oyunları, ayır-buyur siyasətini, axıdılan nahaq qanları görəndən sonra sərt yollar aramaqdan başqa imkan tapmamışdı” (s.313). Bundan sonra şöbələrin yaranması Qarabağı müdafiə komitəsinin təşkili ilə davam edir. Difai hərəkatının gördüyü sərt tədbirlər Qafqazda münaqişənin səngiməsinə, erməni terrorçuların məğlub olmasına və, nəhayət Daşnaksütyunun barışıq təklifi ilə çıxış etməsinə səbəb olur. Bu ziddiyyətli hadisələr Əhməd bəyin İstanbula köçməsinə qədər davam etsə də, əsər baş qəhrəmanın, Əli bəy Hüseynzadənin və albay Bilal Qarabağlının 1918-ci il sentyabrın 15-də Nuru Paşanın başçılıq etdiyi Türk-İslam ordusunun önündə yenidən Bakıya qayıtmaları ilə sona çatır.

“Difai” sözünün mənalandırılmasına gəldikdə isə müəllif bunu dərhal açıqlamamaqla oxucunu əsərdən daha möhkəm yapışmağa sövq edir və bu açıqlama ilə ilk dəfə 336-cı səhifədə məşhur dramaturq Nəcəf bəy Vəzirovun dediklərində qarşılaşırıq. Burada Əhməd bəy təşkilatın adını çəkərkən Nəcəf bəy, – Müsəlmanın əlindən nə gəlir ki, biz elə həmişə müdafiə olunuruq da!.. – deyə cavab verir. Nəhayət, müəllif bu açıqlamanı fəsil başlığına çıxarır – “Difai – dəf deməkdir”. “Difai” dedikdə Əhməd bəyin “bizim əsas işimiz maarifçilikdir, xalqa başa salmaq, birləşdirmək, qanunlar daxilində öz haqqını tələb etməyi öyrətməkdir, belə olsa zora, cəzaya ehtiyac qalmaz, əyri yol tutanları da başa salmalı, bəd əməllərdən, millətə ziyan vuran hərəkətlərdən çəkindirməliyik. Allah yaradan canı bəndənin almağa ixtiyarı yoxdur. Bu yolu tutsaq biz də olarıq Daşnaksütyunun tayı…” bunları nəzərdə tutması əsil demokratik, müasir düşüncə tərzi sərgiləməsi, elitar fikir yürütməsi və məsələyə sivil gözlə baxmasından xəbər verir. 366-cı səhifədə isə sözün mənası “dəf etmək, müqavimət göstərmək, müdafiə olunmaq” kimi açıqlanır.

Əli bəy Hüseynzadənin sultan Əbdülhəmidlə fikir ayrılıqları da əsərdə özünə yer alıb. Sultan Əbdülhəmidin “Türk deyə-deyə Türkiyədəki başqa xalqları hürükdürürsən, dövlət üçün problem yaradırsan”, deməsi Əli bəyin təəssüfünə səbəb olur və o, Azərbaycana qayıtmağa qərar verir. Qeyd edim ki, müəllif bu məsələni qabartmaqla, onun həm də günümüzlə müəyyən mənada səsləşdiyinə ehmalca işarə etmiş olur. Beləliklə, dostlar – Böyük üçlük Azərbaycanda bir araya gələrək bu dövlətin quruculuq işində töhfələrini verməyə başlayırlar. Milli şüurun formalaşdırılması naminə görülən işlərə Hacı Zeynalabdin Tağıyevin ağsaqqallıq etdiyi, maddi dəstək verdiyini və Əlimərdan bəyin təklifi ilə Hacının Əhməd bəyi Bakıya dəvət etdiyi, beləliklə, Əhməd bəyin “Kaspi” qəzetində çalışmağa başlaması və, nəhayət, çətinliklə də olsa “Həyat” və “İrşad” qəzetlərinin nəşrinə nail olmaları ilə də əsərdə bir daha tanış oluruq.

“Difai fədailəri”ndə diqqətimi çəkən məqamlardan biri yenə də Əhməd bəy barədədir. Bu bir neçə cümləni oxuduqca bunların həm də Sabir Rüstəmxanlının özü haqqında olduğunu düşünürsən: “Qəzetləri gözdən keçirə-keçirə Əhməd bəy siyasi mübarizə ilə maarifçiliyin bir-birinə möhtac olduğunu dərk edirdi. Dünyanın bu vaxtında yazı pozu adamının yaxasını kənara çəkərək “mən siyasətə qarışmıram” deməsi əslində, “mən millətimin gələcəyini düşünmürəm” demək idi”. Bununla bərabər əsər boyu Əhməd bəyi təqib edən millətçilik-dövlətçilik mübarizəsindən doğan çabalar, Azərbaycan ərazisində baş qaldırmış terror hadisələrinin yaşatdığı sıxıntı, bu bəlalardan xilas yolunun axtarışı Sabir Rüstəmxanlıya yaxşı tanış olan tale məsələsi, bəlkə də doğma gələn həyat tərzidir. Əlbəttə ki, müstəqilliyimizin bərpası uğrunda gedən proseslərin, meydan hərakatlarının, milli azadlıq mücadilələrinin ən fəal iştirakçılarından biri də məhz Sabir bəy idi. O, bu günə qədər də ölkənin taleyüklü məsələlərindən heç vaxt kənarda qalmayıb və istər partiya rəhbəri, istər Xalq şairi, istərsə də Millət vəkili olaraq hər zaman sözünü deyib, məsələlərə öz ziyalı mövqeyini sərgiləyib.

Əsərdə Sabir bəyin bədii ifadələrdən, uğurlu bənzətmələrdən ustalıqla istifadə etməsi ayrıca bir yazı materialıdır. Hər bir bölməsi özlüyündə bir əsər olan kitabda bu cür təşbehlər yetərincədir. Burada isə, onlardan bir neçəsini nümunə gətirməklə kifayətlənsək daha uyğun olar: “…qürbətdə çalışıb-oxuyub, sünbül kimi dən bağlayıb vətənə dopdolu qayıtmasının bir səbəbi də öz üstünlüyünü (söhbət Əhməd bəydən gedir – E.C) sübut eləmək,.. olmuşdur.” (s.13), “Bürclər dağ başında bir muğamat ziliydi” (s.91), “…bu yalanlar neft çayları kimi dünyanın üzünü qaralda-qaralda gedirdi”. (s.137). “…burulğan yerdəki yarpaqları aldı xortumuna…” (s.214), “…onu (Cəmili – E.C) asqırmaq tutmuşdu. Qızlar güllə səsinə sıçrayan ceyran kimi yerlərindən atıldılar” (s.216), “Sonra yır-yığış bitdi, alaçıqların keçəsini heyvan dərisi kimi boğazından çıxartdılar…” (s.224) və s.

70 yaşınız qutlu olsun, Ustad!

Ədiblərimizi, qiymətli yazarlarımızı düşünəndə yazıçıların sözü düşüncə qazanında ürək yağıyla, könül suyuyla bişiridikləri qənaətinə gəlirəm. Yazıçı olmaq əgər bir arzudursa, o, həyatdakı sonsuz suallara gücün çatdığı qədər cavab vermək istəyindən doğanda möhtəşəm olur. Əlbəttə, bu ifadələr Sabir Rüstəmxanlıya və onun yaradıcılıq dünyasına çox yaraşır. O, təvazökar, çalışqan, yorulmaz, müşkül sualların cavabını, bağlı qapıların açarını axtaran şair-yazıçı və dəyərli ziyalımızdır.

2014-cü ildə keçirdiyimiz “Borçalı Türklərinin Elat mədəniyyəti günü”ndə Sabir bəyi səhər tezdən Armudlu yaylağında gördükdə ürəyim dağa döndü, sevincimi gizlədə bilməyib ona yaxınlaşdım və, – Sabir bəy, Sizi Borçalıda görməyin nə qədər xoş olduğunu təsəvvür edə bilməzsiniz, – dedikdən sonra, bir-birimizi bağrımıza basdıq. Bütün bunları deməklə Sabir bəyi təkcə bir ədib kimi deyil, həm də Allahın seçilmiş, sevimli bəndələrindən, nümunəvi insan olduğu üçün ona olan sevgilərimi ifadə etmək istədim.

70 yaşınız qutlu olsun, Ustad!

Bakı, 22 may 2016-cı il

Mahir Qabiloğlu

Sabir Rüstəmxanlı haqqında yazmaq istəyirəm. Daha doğrusu, yazı beynimdə çoxdan hazır idi. Qalmışdı vərəqə köçürmək. Amma cürət eləmirdim. Heç vaxt bu cür cəsarətsiz olmamışdım. Heç vaxt bir yazıya başlayanda bu qədər uzun-uzadı götür-qoy eləməmişdim.

Mart ayında yaradıcılıq həyatımda baş verən iki hadisə məni yazmazdan qabaq düşünüb-daşınmağa, daha məsuliyyətli addım atmağa məcbur elədi. Bunlardan birincisi, elə bu yazımın qəhrəmanı olacaq Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının barəmdə “Sandıq boş deyilmiş” adlı məqaləylə mətbuatda  çıxış etməsi və qısa yaradıcılıq yoluma ağsaqqal qiyməti verməsiydi. Bu cür yazıları mən sənətə vəsiqə kimi qiymətləndirirəm.

Ona görə də özlüyümdə çox düşündüm. Deməli, Sabir Rüstəmxanlı haqqında yazımı yazıb, yayıram saytlara. O da oxuyur və… birdən xoşuna gəlmir. Dərindən köks ötürür, ah çəkir və “təriflədim, zibili çıxdı” deyir.

Yox. Yazmayacağam. Qoy Xalq şairimiz elə mənim haqqımda necə yüksək fikirdədirsə, elə o cür də qalsın. Niyə fikrini dəyişməliyəm ki? Fikir dəyişmək  bir yana qalsın. Birdən yazını oxuyub,  Xalq yazıçısı Anar kimi qələmə sarılmaq qərarı versə? Ancaq mənə xas olan yazı üslubumu “məzələnmək”, “zarafat” kimi qəbul etsə?! Onda necə olacaq? Düzdür,  Anar, Sabir Rüstəmxanlı kimi yazıçıların tənqidi də baldan şirindir mənimçün. Müasir dildə desək, antireklam reklamdan qat-qat güclüdür. “Mahir, gör yazın  nə qədər təsirli olub ki, bu cür görkəmli şəxsiyyətləri yeganə silahları olan qələmə sarılmağa məcbur etmisən” deyənlərimin, o cümlədən də oxucularımın sayı birə on artacaq.

Amma İntiqam Qasımzadə kimi  “Mahir, atovun dostlarına yaman sataşırsan. Olmaz belə” deyənlər də az olmayacaq.

Bəs ürəyimdə yatan xatirələr, fikirlər, mülahizələr necə olsun? Ölüb getsin? Mən Sabir Rüstəmxanlını tanıdığım kimi, axı çoxları tanımır. Yaxud da ki, sizin tanıdığınız Sabir bəyi mən elə qəbul etmirəm. Ona görə də yazmağa qərar verdim. “Anar yazıçı deyil və ya TƏNHA ANAR” başlığı kimi adını cazibədar qoymadım. İstəmədim ki,  içərisini oxumayıb, başlığa görə hay-həşir salanları yuxudan oyadım.  Silsilə yazılarımdakı kimi “Bizim Sabir Rüstəmxanlı” da adlandırmadım. Bu yazımın adını “Sabir Rüstəmxanlının PORTRETİ” qoymağa qərar verdim. O mənim qəhrəmanımdır. Mən onu belə tanımışam. Mən onu belə görürəm. Elə isə başladıq çəkməyə.

PORTRET

Rəssam portret yaradanda onu əsas narahat edən qəhrəmanının üz cizgiləridir. Şəxs ayaqüstə duracaq, yaxud da kresloda oturacaq, tribunada çıxış edəcək, yaxud təbiət qoynunda olacaq. Əynində kostyum olacaq və ya qısaqol yay köynəyi, yaxud da ov paltarı. Bunlar xarakteri açmağa kömək edən əlavə detallardır. Daha çox qəhrəmanının hansı zamanın nümayəndəsi olmağına dəlalət edən 2-ci dərəcəli cizgilərdir.

Mən də birinci, Sabir Rüstəmxanlının portretini cızmağa qərar verdim. Qarşımda çox portret canlandı. Sabir əmi, Sabir müəllim, istiqlalçı Sabir, Sabir bəy, millət vəkili Sabir Rüstəmxanlı, Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı.

Fırçanı saxladım. Özümə yox, bu portreti nə vaxtsa çəkmək istəyən professional rəssama yazığım gəldi. Çünki nəsrin, yazıçılığın imkanları genişdir. Bəs rəssam? Bir portretə 70 illik bir ömrün 50 ilini elə sığışdırmalısan ki, tipik bir şəkil dünyaya gəlsin. Və bu şəklə baxan hər bir kəs – yardımlılı, oxucu, həmkar, cəbhəçi, deputat, həmfikir, ya da dostu – “halal olsun, gözəl yaratmısan. Bax bu, mən tanıdığım Sabir Rüstəmxanlıdır” desin.

Mən rəssam deyiləm. Bəlkə cəhd edim? Ruslar demişkən “Popıtka ne pıtka”. Alınmasa da ayıb saymazlar. Axı ilk işimdir.

Boş kətan lövhəni qarşıma qoyuram. Çəkirəm ilk gördüyüm, uşaq yaddaşımda qalan Sabir əmini. Sonra kənara çəkilib uzaqdan baxıram. Hə. Sabir əmidir. Cavan vaxtlarıdır. Şairdir. Şeir yazır. Atam demişkən “əsl şairdir”.  Əliağa Kürçaylının rəhmətə getdiyi illərin də izi var bu tablomda. Bir vaxtlar Əliağa əminin işlədiyi “Yazıçı” nəşriyyatında onun vəfatından sonar baş redaktor vəzifəsinə təyin edilən Sabir Rüstəmxanlının cizgilərini də gözəl vermişəm burda. Amma yox. Ədəbiyyat diliylə desək, bu tipik, ümumiləşdirilmiş bir obraz olmadı. Küləyin oxşadığı qıvrım saçlar, yaxası açıq köynək,  qığılcım qopan gözlər – bu şair Sabir Rüstəmxanlıdır. Amma bu detallar Sabir Rüstəmxanlını tam təsvir etmək üçün yetərli deyil, axı.

Yox, hirslənib çəkdiyim şəkli cırıb atmıram. Yaradıcı insan öz yaratdığını atmaz. Təzə kətanlı lövhə götürürəm. 80-ci illərin axırı – 90-cı illər gəlib dayanır göz önümdə. Sovetski, indiki Nərimanov prospektində yerləşən Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin qərargahını dağıtmaq üçün xüsusi təyinatlılar ora hücum edir. Binanı boşaldırlar. Sabir Rüstəmxanlının başından axan qan, başına dolanan bint canlanır gözümün önündə. Fırça tez işə düşür. Fonda “Azadlıq!” qışqıran insanlar, alnına qan hopmuş tənzif dolanan Sabir Rüstəmxanlı. Şəkli bitirib, çəkdiyimə baxaraq həzz almaq üçün kənara çəkilirəm. Baxıram. Yox. Nəsə çatışmır. Lap Fidel Kastroya  Ernesto Çe Gevaraya oxşadı. Qanım qaralır. Amma həvəsdən düşmürəm. “İnqilabçı, cəbhəçi  Sabir bəy” şəklini “Şair Sabir Rüstəmxanlı” şəkliylə  yanaşı qoyuram.

Daha bir təzə kətanlı çərçivə götürürəm. Bir an plagiatlıq keçir könlümdən. Axı mən gənc   rəssamam. Klassik təsvir ustalarının əsərlərinə müraciət etsəm niyə ayıb sayılmalıdır ki? Özü də ki, İlya Repin yaradıcılığına müraciət edəcəyəm – onun “Burlaklar Volqa  çayında” adlı  ölməz əsərinə. Necədir bu rəsm? Qoy canlandırım gözüm önündə. Deməli çayda gəmi görsənir. Sahildə də burlaklar bir ucu gəmiyə bağlanan kəndirləri boyunlarına keçirərək onu axının əksi istiqamətində dartırlar. Bax bunu yaxşı tapdım. Buna deyərlər  xarakterin özəl sənətkarlıq həlli.

Deməli, 20-ci əsrin sonları. Təlatümlü Azərbaycan. Sanki lilə oturmuş gəmidir Azərbaycan. Onu bu əsarətdən dartıb çıxaran qüvvə lazımdır. Bir rəssam kimi mən birinci gəmi şəkli çəkməliyəm. Üstünə də “Azərbaycan” yazmalıyam. Sonra isə o dövrün istiqlalçı insanlarını. Xəlil Rzanı, Bəxtiyar Vahabzadəni,  İsmayıl Şıxlını, Ziya Bünyadovu, Qabili, Qulu Xəlilovu… Ortada da Sabir Rüstəmxanlı. Çəkirlər Azərbaycan boyda gəmini  əsarət bataqlığından çıxartmaq üçün.

Şəkli şəkirəm. Kənara çəkilib baxıram. Yox. Nəsə çatışmır. Axı onlar çox idi. Hamısını bir tabloya yerləşdirə bilmərəm. Çox idilər, lap çox. Milyonlar var idi bu hərəkatda. Haqsızlıq etmiş olaram.

Bu tablonu da qoyuram o biri ikisinin yanına. Otururam taburetkaya. Bir siqaret çıxarıb qoyuram damağıma. Çaxmağı çəkib yandırıram. Dərin qüllab vururam. Siqaret isə yanmır. Çaxmağı bir də çəkirəm. Bir təhər siqareti alışdırıram. Bəs ilhamımı necə alovlandırım?  Nə çətin şeydir axı bir rəsmi çəkmək, ay Mahir? Bacarmırsan, çəkmə! Otur, qələmə al. Nəsrin ki, imkanları daha genişdir. Sən nəinki şəkil çəkməyi, heç siqareti də düz-əməlli yandıra bilmirsən. Amma o vaxtın kişiləri çaxmağı çəkib çox mətləblərə işıq salırdılar. Böyük, işıqlı sabahlar haqqında fikirləşirdilər. Atamın  25 iyul 1999-cu ildə Sabir Rüstəmxanlıya həsr etdiyi “Çaxmağı çək” adlı şeiri yadıma düşür:

Çaxmağı çək!
Çırağı yandırmamışam.
Qaranlıq vicdanları,
Zülmətsevər insanları
Nura boyandırmamışam.
Çaxmağı çək!
Yansın ürəklərin qurdu,
Qaradan-quradan təmizləyək
Ana yurdu.

Bu çaxmaq ayrı çaxmaqdır,
Bunu kim bilməz – axmaqdır.
Çaxmağı çək,
Qığılcımlarından
Dan sökülsün,
Səhər gülsün,
Dünyadan
Əli üzülənlər gülsün.
Çaxmağı çək,
Oynamaq istəyirəm,
Damarlarımın
Donu açılıb,
Qaynamaq istəyirəm.
Çaxmağı çək!

Oynasın qızlar-oğlanlar.
Qaranlıq xəlvətlərdə
Bıçaqlaşmasın
Ağılsız dəliqanlılar.

Çaxmağı çək!
Qığılcımlar səpilsin
Ulu Sabirin məzarına,
Vətənin-xalqın
İşıqsız rüzgarına.
Əlacsız yürüşlərə,
Piketlərə
Yerlə yeksan daxmaların
Xərabəsinə,
Təzə məscidlərin
Minarəsinə.

Çaxmağı çək!
Toy şamları yansın.
Əhd-peyman
Beş günlük yox,
Ömürlük qaynaqlansın.

Çaxmağı çək!
Yansın
Yalançılar,
Böhtançılar,
Talançılar.
Hörümçək toru
Zirzəmi divarında,
Gəmi anbarında
Yoxdu bu gün.
Haram imarətlərin,
Haram əzəmətlərin
Tavanındadır.
Haram yeyənlərin
Vicdanındadır.
Çaxmağı çək!
Bünövrəsindən
Yansın haram.
Hörümçək torunu
Özüm də
Süpürüb salaram.

Çaxmağı çək, Sabir!
Oynasın iki şair.
Biri cavan,
Biri qoca,
Biri yüksək,
Bir uca.
Bəlkə
Arsızlığa
Qoymuşam özümü?
Çaxmağı çək!
Qamaşdır
Bu işlərdən
Su içməyən gözümü.
Düyün açılmayanda
Kəsilər.
Kəsilməyəndə
Oda tutular.
Çaxmağı çək!
Odla açaq düyünləri.
Nə yaxşı ki,
Allah bizə çox görməyib
Bu toyları, düyünləri…
Çaxmağı çək!
Çırağı yandırmamışam,
Çək, Sabir!
Çaxmağı çək!

Yaxşı şeirdir. Çox sevdiyi, toylarda yalnız bu havanı sifariş edən  atamın “Çaxmağı çək, çırağı yandırmamışam” mahnısına verdiyi  poetik məna. Yox, əla şeirdir. Nə tərifləyirsən 17 il bundan qabaq yazılan şeiri?! Yazılıb, qiymətini də alıb. Mahir, sən özündən danış. Üç portret çəkmisən. Hələ də bir tipik obraz yarada bilmirsən ki, bilmirsən. Bəlkə elə çaxmaq şəkli çəkim. Onun da fonunda Sabir Rüstəmxanlının portretini iki yerə bölüm. Yarısı görünsün, yarısı da qaranlıqda. Çəkirəm. İşimi bitirib kənara çəkilirəm. Baxıram. Yox. Yenə də nəsə çatışmır. Bu mövzu çox işlənib. Xeyirlə Şərin mübarizəsi, İşıqlı dünya – Qaranlıq dünya və sairə, ilaxır. Bu dünyəvi  problemdir. Bu, əsrlərin problemidir. Dünya durduqca da olacaq, davam edəcək. İstəyir Qabil, Sabir Rüstəmxanlı çaxmağı çəksin, ya çəkməsin. Qaranlıqlara işıq salmaq istəsin, ya istəməsin.

Dördüncü şəkil də belə. Yazıçılar cild-cild kitabları yan-yana düzən kimi, mən də 4-cü tablonu o birilərin yanına qoyuram.

Axı nə çəkim, necə çəkim ki, hər baxan Sabir Rüstəmxanlını görsün.

Yenə taxta taburetkanı altıma çəkib otururam.  Bu taburetka da çoxdanın taburetkasıdır a… Deyəsən palıd ağacındandır. Yaxşı ki, Xəlil Rza – Xəlil əmi yoxdur burda. Yoxsa çoxdan cərimə etmişdi məni rus kəlməsi işlətdiyimə görə. Elə Qabil, Sabir Rüstəmxanlı da ondan geri qalmazdılar. Bəs görəsən “taburetka” Azərbaycanca necədir? Bir lüğətə baxım.

Nə lüğət, ay bala? 21-ci əsrdir e… Gir internetə, axtarış ver çıxacaq da… Nə? Kürsü? Yanları və söykənəcəyi olmayan stul, kətil. Mən də elə bilirdim ki, kürsü “turbina”dır. İndi mənə irad tutacaqlar ki, “Mahir, “turbina” yox, “tribuna” deyilməlidir. Amma mənim həmyaşıdlarım tribuna sözünü  Nemət Pənahlısayağı deməyə öyrəşib. O, Azadlıq meydanında çıxış edəndə bu sözü belə tələffüz edərdi.

Mətləbdən uzaqlaşmayım. Özü də kürsünün gör nə qədər mənası var e… Heç xəbərim yox idi. Adımı da filoloq qoymuşam: Tribuna, kafedra, vəzifə, rütbə, mövqe, keçmişdə qızınmaq üçün altına manqalda və ya çalada od qoyulub, üstünə iri yorğan salınan yastı stol – kürsü qurmaq, kürsüdə qızınmaq. İdmançılar qələbə qazanadan sonra onlara mükafat təqdim olunanda, üstünə 1, 2, 3 yazılmış kürsü. Kürsülü ev.

HAŞİYƏ: Bakı Dövlət Universitetinin 5-ci kursunu demək olar ki, bitirmişdim. Məzun sayılırdım. Yəni ki, diplomu müdafiə etmişdim, qalmışdı “elmi kommunizm”dən dövlət imtahanı. O da həll olunmuş məsələ sayılırdı. Qiymətim hazır idi. Çünki kommunizm sisteminin özünün məsələsini çoxdan həll etmişdilər. Qalmışdı fatihəsini vermək.

O günlərdə atamı filologiya fakültəsinə görüşə çağırmışdılar. Əlbəttə ki, bir sürücü kimi onu maşınla universitetə mən gətirməliydim. Oğulluq borcumu yerinə yetirdim. Görüş keçirilən “Sovet Ədəbiyyatı” kafedrasının kabinetinə kimi onu müşayiət etdim. Özüm içəri girmədim. Dayandım dəhlizdə. Başladım pencərədən küçəyə baxmağa. Bu dəm kafedranın qapısı açıldı. Kafedra müdiri, professor, gözəl insan Cəlal Abdullayev otaqdan çıxdı.

– Ay Mahir, burda nə edirsən?

– Atamı gətirmişəm. Gözləyirəm ki, qurtarsın görüş, aparım evə.

– Bəs burda niyə gözləyirsən? Keç içəri.

– İstəmirəm. İçəri istidir. Elə burda gözləyərəm.

Elə bunu demişdim ki, Cəlal müəllim qolumdam tutub,  görüş keçirilən auditoriyanın qapısını açıb məni saldı içəri. Axırıncı partada oturtdu. Özü də yanımda oturdu ki, aradan çıxa bilməyim. Görüş davam edirdi. Atam çıxış edir, şeir deyir, suallara cavab verirdi. Tez-tez saata baxırdım. Cəlal müəllim də oturub maraqla qulaq asırdı. Sanki atamı birinci dəfə görürdü. Sanki Qabilə birinci kərə qulaq asırdı.

Beləcə iki saat keçdi. Görüş sona yaxınlaşanda bir tələbə oğlan əlini qaldırdı. “Mənim sözüm var” dedi. Atam da mülayimcəsinə “buyur, bala” dedi. Oğlan eləmə tənbəllik oturduğu yerdən durub, irəli kürsüyə doğru addımladı. Hirsimdən partlayırdım ki, bu hardan çıxdı ortalığa görüş başa çatan yerdə. Başımı bulayıb Cəlal müəllimə baxdım. “Sakit otur!” –  deyə narazılıqla dilləndi.  Tələbə oğlan:

– Qabil müəllim, mənim adım Əsəddir. Mən öz yazdığım  şeiri oxumaq istəyirəm sizə.

Turşumuş sifətimə gülüş qondu. O oğlana lap yazığım gəldi. Yəqin ki, gənc şairlərə qarşı sərt mövqeyi ilə ad çıxaran şair  Qabili yaxşı tanımırdı. Dedim ki, “Vsyo!”.  Bir-iki dənə “xoş söz” və oğlan da pərt olacaq. Ya da ki, bir bənddən sonra sözünü kəsib, “bezdarnı” deyərək  otuzduracaq yerinə. Bununla da görüş  başa çatacaq. Mənim də canım qurtaracaq. Amma atam mülayim şəkildə “buyur oxu” dedi.

Əsəd “bu şeiri Sabir Rüstəmxanlıya həsr etmişəm” deyib  başladı nə başladı:

Verin kürsüləri şairlərə siz

Verin kürsüləri şairlərə siz,
Analar fəxr etsin oğullarıyla.
Bu xalqın qəzəbi coşqun bir dəniz,
Göylərə ucalsın dağ vüqarıyla.

Adı çəkiləndə ayağa qalxın,
Qeyrət qılıncınız durmasın qında.
Qeyrət damarıdır şair bu xalqın,
Axır ürəklərə misralarında.

Görünməz gözünə nə ölüm, nə qan,
Çağlayan ilhamı sönməyəcəkdir.
Əgər şairdirsə, haqqın yolundan,
Soyun dabanından, dönməyəcəkdir.

Şairdir bu xalqın əziz övladı,
Şairdir bu xalqın gözündə didə.
O kəsin tarixdə qalacaq adı,
Şaha yox, millətə qoşur qəsidə.

Şairin sözünü kəsmək günahdır,
Dağları, daşları yıxacaq bir gün.
Qayalar altından sızan bulaqdır,
Özünə yol tapıb çıxacaq bir gün.

Allahın səsidir şairin səsi,
Göydə günəşi də söndürə bilər.
Elə bir mehdir ki, şair nəfəsi
Milyon qığılcımı yandıra bilər.

Qopsa da qasırğa, günəş də sönsə,
Şairin haqq sözü dəyişməz qalar,
Bir xalqın başında şair dayansa,
O yerdə ədalət göyə ucalar.

Şair vətən ilə ağlayar, gülər,
Qoyun qəlbimizin eşidək səsin.
Dünyada nə əvəz eyləyə bilər,
Şairin kürsüdən haqqı deməsin.

Ən ağır zülmə də çökməyərək diz,
Yalnız şair deyər sözün düzünü.
Verin kürsüləri şairlərə siz,
Yoxsa öz qanıyla deyər sözünü.

Hər şeyi əlindən  alınız, barı
Qoy sözləri salsın ürəklərdə iz.
Alın,  sizin olsun dövləti, varı,
Verin kürsüləri şairlərə siz.

Əyilər zirvə də, susar dəniz də,
Şair danışanda dinmək nahaqdır.
Onu versəniz də, verməsəniz də,
Yaradan şairə verib bu haqqı.

Əsəd adlı 3-cü kurs tələbəsi şeiri sonacan əzbərdən, həyəcanla dedi. Atam onun sözünü heç yerdə kəsmədi. Bu o demək idi ki, şeir xoşuna gəlmişdi.

– Əsəd, şeirin yaxşıdır. Amma orda bir “didə” sözü var, onu düzəlt. Çünki “didə” elə göz deməkdir. Sən isə “gözündə didə” yazmısan. Biz “göz” deyirik, farslar isə “didə” deyir.

Atam hətta bu şeirin çap olunmasına yardım etmək istədiyini bildirsə də, Əsəd utandığından imtina etdi. Bununla da görüş bitdi. O tələbənin gələcək taleyi yəqin çox maraqlandırar sizi. O gənc indi ədəbi ictimaiyyətin  çox gözəl  tanıdığı şair, tənqidçi Əsəd Cahangir idi. (SON)

Tapdım. Deməli “Azadlıq” meydanını çəkəcəyəm və kürsüdə Sabir Rüstəmxanlını. Yox, bəlkə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin iclas salonunu verim? Kürsüdə də hələ deputat olmayan, amma söz deməyə artıq  haqq qazanmış 42 yaşlı Sabir Rüstəmxanlını? Arxada da Azərbaycanın o vaxtkı rəhbəri Əbdürrəhman Vəzirovu – onu kürsüdən düşürtmək istəyiylə qışqır-bağır salan yerdə. Hə belə düz çıxar.

Sağ ol, Əsəd Cahangir. Yaxşı ki, o vaxt bu şeiri yazmışdın. Mən boyda “rəssam”ın ilhamını  tıxacdan çıxartdın.

Şəkli çəkib başa çatdırıram.  Üç-dörd addım kənara çəkilib tabloya məmnunluqla tamaşa edirəm. “Hə. Əsl Sabir Rüstəmxanlı budur!!!!” deyə hayqırmaq istəyirəm. Amma bir an duruxuram. Bəs Əbdürrəhman Vəzirovun “malçişka” adlandırdığı, əlləriylə itələyib kürsüdən uzaqlaşdırmaq istədiyi jurnalist  Nəcəf  Nəcəfovun ruhu inciməzmi məndən? Ya da ki,  Əsəd Cahangirin “1989-cu ilin həyəcanlı yay günlərindən biri idi. Qarabağ hadisələri getdikcə qızışırdı. İndiki kimi yadımdadır, parlamentin toplantılarından birində  xalqa həqiqəti dediyi üçün, Kremldə oturan ermənipərəstləri və onların respublikadakı əlalatılarını ifşa etdiyi üçün şair Sabir Rüstəmxanlını partiyanın o vaxtkı birinci katibi Vəzirov kürsüdən düşürməyə çalışırdı. Amma o, neyləsə də, buna nail ola bilmədi. Sabir bəy  onun çığır-bağırına əhəmiyyət vermədən, təmkinini pozmadan sözünü axıracan dedi və yalnız bundan sonra kürsünü tərk etdi. Bu şeir də onda yarandı.” girişiylə təqdim etdiyi  “Verin kürsüləri şairlərə siz” şeirini oxuyandan sonra bəzi ağzıgöyçəklər  “özündən böyüyün sözünə qulaq asmır. Sabir Rüstəmxanlı ailə tərbiyəsi-zad görməyibmi?” deməzlərmi? Hər şey ola bilər.

Amma mən bir yarıyardımlılı və ya yardımlılıların yeznəsi kimi bunu min faiz bilirəm ki,  böyüyə hörmət-ehtiram o bölgədə ailə tərbiyəsi əlifbasının “A” hərfini təşkil edir. Amma xalqın sözünü demək və heç kimdən qorxmayaraq demək Sabir Rüstəmxanlı üçün bu “A” hərfindən də irəli idi. O cümlədən Nəcəf Nəcəfov, Tofiq İsmayılov  kimi vətənpərvər ziyalılarımız üçün də…

Bu şəkil də Sabir Rüstəmxanlıya layiq olmadı. Layiqdir e… Amma onun tam xarakterini açmır. Artıq beş tablo yaratmışam. Bəlkə Sabir Rüstəmxanlını döşündə  millət vəkili nişanı ilə çəkim. 25 il deputat olub. Yox. Yaxşısı budur dəvət edim emalatxanama, xahiş edim otursun bir-iki saat dinməzcə-kirimişcə, mən də çəkim. Fonda da bu şəkilləri düzüm. Yox əziyyət verməyim. Axı mənim müasirimdir. Tez-tez görürəm. Üzünün bütün cizgiləri yadımdadır.

Hə. Çəkirəm. Gözəl alındı deyəsən. Şəklin adını da qoyaram “70 yaşın mübarək”.  Yəqin özünün də xoşuna gələr. Yubiley banketinə dəvət etsə, onda biləcəyəm ki, xoşu gəlib. Birdən yadından çıxartsa. 70 yaşın da bu fəsadları olmaya da…

Amma nə deyirsiniz deyin, bu şəkildə də nəsə çatışmır. Axı nə? Axı bütün ürəyimi qoymuşam bu şəkillərə. Bilsəydim bu cür alınacaq Mahir İmamverdiyev imzasıyla rəssamlıq edib Sabir Rüstəmxanlının portretini çəkməzdim. Bəlkə də  Mahir Qabiloğlu imzalı publisist kimi gücüm çatardı onu tərənnüm etməyə. Yox axı. Hər şeyi verdim. Mən onu belə tanımışam, belə görmüşəm. Şeirlərini, əsərlərini rəsmə necə köçürüm axı? Xüsusilə də publisistikasını? O haqda onsuz da dejurnı ədəbi tənqidçilər yubiley məqalələri yazacaqlar.  Yenə yaddaşımı vərəqləməyə başlayıram.

Hə. Yadıma düşdü.  80-ci illərin axırları idi. Atam hardansa tədbirdən qayıtmışdı. Deyirdi ki, şair Qasım Qasımzadə ilə yanaşı oturmuşduq. Söz Sabirə verildi. O da başladı danışmağa. Biz də, məclisdə olan digər tanınmış, görkəmli ziyalılar da diqqətlə, maraqla qulaq asırdıq. Bu dəm Qasım Qasımzadə başını mənə tərəf əyib  “Qabil, Sabir artıq yetişib” – dedi.

Hə tapdım səhvimi. Yox,  bu mənim səhvim deyil. Bu, bütövlükdə rəngkarlıq sənətinin problemidir. Rəssamlar fırçanın gücüylə hər şeyi ifadə edə bilirlər. Gözü, qaşı, saçı, alnı, burunu, dodağı, qulağı, sifətin rəngini, dişləri də. Hətta gözün giləsinə düşən xırdaca əksi də. Bircə dildən və ürəkdən  başqa.

Bunlar  elə bir bədən üzvləridir ki, yaranandan qəfəsə salınıblar. Ürək köksün qəfəsindədir. Bəzən qəfəsdən çıxmaq istəyir. Amma bacarmır. Məcbur edir dili ki, mən deyəni de. Dil danışmaq istəyəndə qarşısına dişlər çəpər çəkir. Dişlərdən qurtulandan sonra isə dodaqlar kilidlənir. Danışmayanda  isə ürəyin partlayır. Bəzən dil dişin də, dodağın da  müqavimətini qırıb eşiyə çıxır. Hər şeyi ortaya qoyur. Alqışlanır. Mükafatlanır. Bəzən isə dilin dediyi qəbul olunmur. Bıçağı götürüb yerli-dibli kəsirlər. Bir də dodaq və diş sərhədindən kənara çıxa bilmir. Lap istəsə belə.  Sadəcə çıxa bilmir.

Dil elə bədən üzvüdür ki, o, görünmür. Maşınına, paltarına, xarici görünüşünə görə səni qarşılayırlar, ağlına görə yola salırlar. Başında, ürəyində olanları isə dil təqdim edir. Sabiri Sabir Rüstəmxanlı edən də bu ürək, bu dil olub. O dil, o ürək ki, heç bir rəssam onu çəkə, təsvir edə bilməz.

Yox! Nahaq təslim oluram.  Qoy atamın yaradıcılığına müraciət edim. Bəlkə nəsə bir ipucu tapdım?!  Deyəsən tapmışam. Bu şeiri heç görməmişdim. Demə atam Sabir əminin 60 illik yubileyində –  27 may 2006-cı ildə ona şeir həsr edib.

Şəhər bələdiyyəsi və Türk Dünyası Araşdırmalar Vəqfi ilə birgə Sabir Rüstəmxanlının 70 illik yubileyini qeyd edir.

Türkiyə hökumətinin Sabir Rüstəmxanlının 70 illiyinə həsr etdiyi “Sabir Rüstəmxanlının 70 yaşında” adlı yaradıcılıq gecəsi başladı.

İnterpress.az xəbər verir ki, Tədbir, İstanbul Böyük Şəhər Bələdiyyəsinin Fatih Kültür Mərkəzində iki ölkənin himni ilə başladı. İlk olaraq qonaqları Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Başkanı Közhan Yazgan və İBB Kültür Dairə Başqanı Əbdürrəhman Şen salamladı.

Tədbirin moderatoru Özcan Ünlü Sabir Rüstəmxanlının bioqrafiyasını qonaqların diqqətinə çatdırdıqdan sonra, söz Azərbaycanın tanınmış alimi və millət vəkili Rafael Hüseynova verildi. Rafael Hüseynov, Sabir Rüstəmxanlının Azərbaycan tarixinə, siyasətinə və ədəbiyyatına verdiyi tövhələrdən danışdı. Xalq, millət, mütəqillik və türk dünyası üçün gördüyü işləri xatırlatdı. Rafael Hüseynovun çıxışından sonra tədbirin aparıcısı şairin Türkiyədə çap olunmuş “Yurdumun En Güzel Nağmesi” adlı kitabından şerlər oxudu.

Söz professor Gülşən Alışıka verildi. Türkiyəli professor Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığından danışarkən, onun ədəbiyyat dünyası üçün dəyərli bir şəxsiyyət olduğunu vurğuladı. Azərbaycanın böyük şairi Bəxtiyar Vahabzadənin Sabir Rüstəmxanlı haqqında dediyi sözləri qonaqların diqqətinə çatdırdı.

Gecədə Azərbaycanın keçmiş Təhsil Naziri professor Firudin Cəlillov da Sabir Rüstəmxanlının həyat yolu və yaradıcılığından danışdı.

Rəsmi hissə bitdikdən sonra bədii hissədə Sabir Rüstəmxanlının şeirlərindən ibarət Savalan qrupunun mahnı ifası səsləndi. Programın aparıcısı və Sabir Rüstəmxanlının qızı Aydan Rüstəmxanlı da şeirlər oxudu. Sonda müğənni Elçin Cəfərov Sabir Rüstəmxanlının sözlərinə bəstələnmiş mahnı ifa etdi.

“Qüdrət Həsənquliyev həm də onu adam edən Hərəkata və hərəkatçılara qənim kəsilib”

Son günlərdə ölkə daxilində müharibə ab-havasının yaşanması bir çox siyasətçilərin Qarabağ probleminə yanaşmalarında da müəyyən dəyişikliklərlə müşayiət olunur. Vaxtilə Rusiya hərbi arsenalının Azərbaycandan uzaqlaşdırılmasının qatı tərəfdarlarından olan Bütöv Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının sədri, millət vəkili Qüdrət Həsənquliyevin siyasi davranışlarında da deyilənlər öz əksini tapmaqdadır.
Rəhbərlik etdiyi partiyanın mətbuat xidmətinə müsahibə verən Qüdrət bəy Azərbaycanın təhlükəsizliyi məsələsi və Qarabağ problemi ilə bağlı özünün fikir yerdəyişmələriylə müşayiət olunan mövqe ortalığa qoyur. Onun bildirdiyinə görə,“Ukraynada baş verənlər vəziyyəti bir qədər də çətinləşdirib. Bundan sonra Rusiyanın daha açıq formada Azərbaycana hərbi təcavüz etməsi bir az da asanlaşıb”.
Müharibə aparan dövlətin özünə müttəfiqlər tapmasını hər zaman vurğuladığını bildirən Həsənquliyev Azərbaycanın “Qoşulmayanlar Hərəkatına üzv olduq. Faktiki surətdə özümüzü bitərəf elan elədik” formulasında təqdim etdiyi durumundan əndişələndiyi qənaətindədir: “Ermənistanın hərbi-siyasi müttəfiqi Rusiyadır və hərbi bazaları var. Azərbaycanın kimi var? Ən yaxın bizə Türkiyədir. Birinci Qarabağ savaşında mərhum Əbülfəz Elçibəy deyirdi ki, mən Türkiyədən iki vertolyot ala bilmədim ki, Kəlbəcərdən dinc əhalini çıxardım. Türkiyə müharibənin ən qızğın dövründə Avropa Birliyinin təkidi ilə Ermənistana taxıl verdi. Yəni Türkiyə də müəyyən mənada müstəqil dövlət deyil. Avropadan, Amerikadan asılı bir dövlətdir. Hadisələrin gedişi bunu göstərir. Ona görə də Türkiyəyə də güvənməyinə dəyməz”.
Q.Həsənquliyevin fikrincə ortalıqda Dağlıq Qarabağ problemi olduğu üçün “Azərbaycan istəsə də onu NATO-ya heç kim qəbul etməyəcək. Ermənistan bu gün Rusiyanın hərbi-siyasi müttəfiqi olsa da, Krımın işğalına haqq qazandırsa da, BMT-də Rusiyanı dəstəkləsə də, yenə də Dağlıq Qarabağ məsələsində dünya bizim deyil, Ermənistanın yanında olacaq. Birinci Qarabağ savaşında da gördünüz ki, erməni bizim torpaqları işğala məruz qoydu, ancaq “907-ci düzəliş”i bir sanksiya kimi Amerika bizə tətbiq elədi. Burada erməni diasporu faktoru var. Ona görə də bizim NATO-ya girməyimiz real deyil və bu istiqamətdə də ciddi səylər göstərməyə dəyməz. Bircə qalır Rusiya ilə dil tapmaq. Yəni Rusiya ilə hansı formadasa razılaşıb, onun maraqlarını regionda təmin eləmək, neft-qaz siyasətini razılaşdırılmış şəkildə həyata keçirmək. Lazım gələrsə qazı Rusiyaya satmaq olar. Lazımdırsa burada Rusiyanın hərbi bazaları yerləşdirilsin. Yəni Azərbaycan öz dövlət müstəqilliyindən imtina etməmək şərti ilə bir çox suveren hüquqlarından Qarabağ naminə güzəştə gedə bilər”.
Bütün bunların ikitərəfli sazişlər əsasında olmasının vacibliyini vurğulayan BAXCP sədri “Rusiya öhdəlik götürməlidir və Ermənistandan tələb etməlidir ki, Azərbaycandan işğalçı ordusunu çəksin, əraziləri boşaltsın, Dağlıq Qarabağ problemi də Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həll olunsun. Əgər bu da mümkün deyilsə, Rusiya bu şərtləri də qəbul eləmirsə, onda Azərbaycanın gözləməkdən və hərbi potensialını gücləndirmək, artırmaqdan başqa çarəsi yoxdur” qənaətindədir.
Qeyd edək ki, BAXCP sədrinin açıqlamalarına münasibətdə müxalifət düşərgəsində təmsil olunan qüvvələr daha sərt mövqedən çıxış edərək ironik yanaşmayla “siyasi müstəvidə pis yola düşdünsə, daha o yolun yolçususan” mövqe sərgiləməkdədirlər: Məsələyə münasibətini bildirən Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının Ali Məclisinin sədri Rafiq Manaflının fikrincə, “bir dəfə namusunu itə atdınsa, ölənə kimi də adın elə qalacaq. İnamı, etibarı bir dəfə itirənlərin aqibətini politoloji yanaşmalarında xəyanət, satqınlıq mövqeyi sərgiləyənlər də yaşayır. Və beləliklə, xəyanətlər silsiləsi sənin ömürlük yol yoldaşına çevrilir”.
VHP funksionerinin bildirdiyinə görə, i belə yanaşmalar prizmasında Qüdrət Həsənquliyev tək deyil: “Qüdrət Həsənquliyev ilk xəyanətini indi onunla parlamentdə yanaşı oturan satqın dostları ilə birlikdə lideri Əbülfəz Elçibəyə qarşı etdi, Xalq Cəbhəsini parçaladılar… Sonra bu adam Əli Kərimliyə xəyanət etdi. Xalq Cəbhəsini dəyişdi…İndi də neçə illərdir ki, onu yetişdirib adam edən hərəkata və hərəkatçılara qənim kəsilənlərin birincisi olub”.
Yeri gəlmişkən, VHP Siyasi Şurasının üzvü Rafiq Manaflı özünün sosial şəbəkədə olan profilində də belə davranışları “öz dövlətinə xəyanət” kimi dəyərləndirib: “Azərbaycanı təzədən Rusiyanın buxovuna keçirmək davası açmaq, rus ordusunu təzədən Azərbaycana gətirtmək istəyində bulunmaq dövlətə qarşı ən böyük xəyanətdir. Baxmayaraq ki, Həsənquliyev bu dövlətdən ən çox yararlanan kəslərdən biridir…Bu dövləti biz yararlanmaq üçün qurmamışıq, qürurlanmaq üçün qurmuşuq!!!”.

İgid Teymurlu

milletinsesi.az

Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan toplantıların birində milli mənsubiyyəti ilə bağlı iddialara cavab verib. Musavat.com-un Türkiyənin  haberlər.com saytına  istinadən verdiyi məlumata görə, Ərdoğan milli mənsubiyyəti ilə bağlı aşağıdakıları bildirib:“Bir gün atamdan soruşdum ki, ata, biz türkük, yoxsa laz? Rizəliyik axı, bəziləri türk deyir, bəziləri laz deyir. Atam cavab verdi ki, oğlum, babam din adamı idi. Bunu ondan soruşmuşam. Babam mənə dedi ki, axirətdə Allah bizdən dinimizi, peyğəmbərimizi, imanımızı soruşacaq. Qövmün (milliyyətin) kimdir, deyə soruşmayacaq. Səndən bunu soruşduqları zaman əlhəmdülillah, müsəlmanam deyib, keç”.

Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının sədri Sabir Rüstəmxanlı isə musavat.com-a bildirib ki, mənsub olduğum xalq, indiyə qədər ən azı beş dindən keçib: “Türklərin bir hissəsi vaxtı ilə yəhudi olublar. Bundan başqa digər bir hissəsi bütpərəst, atəşpərəstlikdən, xristianlıqdan keçib, indi İslamda dayanıblar. Yəni əgər din milli  kimlikdən daha vacib olsaydı, o zaman dinlər deyil, milli kimliklər dəyişilərdi. İslamdan öncəki dinlər unuduldu, ancaq milli kimlik yerində qaldı. Düşüncəmə görə, milli kimlik olmayan yerdə millət unudulub, gedir. İslam qardaşlığı var. Ancaq bunun içərisində fars, ərəb öz milli kimliyini qoruyub saxlayıb. Biz də  öz milli kimliyimizi qorumalıyıq. İslam nə ərəbin, nə də farsın milli kimliyinə toxunmayıb, ancaq təəssüf ki, yalnız türklərin arasında milli kimliyin unudulması siyasəti aparılır. Onlar ərəb, fars dedikləri zaman biz demişik ki, müsəlmanıq. Müsəlman bir din adıdır.  Bu, millət adı deyil və milli kimliyi də müəyyənləşdirmir. Ona görə də  milli kimlik məsələsi ilə din məsələsini qarışdırmaq olmaz. Milli kimlik min illəri aşıb gələn gendir. Ancaq din sadəcə bir etiqad və vicdan məsələsidir. Dini dəyişmək mümkündür, ancaq bu, milli kimliyin dəyişilməsinə səbəb ola bilməz. Osmanlı dövründə millət anlayışı daha çox  din ocaqlarına bağlılığı əhatə edirdi. Məsələn, erməni kilsəsinə bağlı olan erməni milləti sayılırdı. Müsəlman məscidinə bağlı olanlar isə müsəlman milləti kimi adlandırılırdı. Müsəlman sözü də oradan gəlib. Halbuki müsəlman milləti deyə bir millət yoxdur. İslam dininə bağlı olan çoxlu xalqlar var, onlardan biri də türklərdir. Bu baxımdan iki məsələni qarşı-qarşıya qoymağı doğru saymıram”.

musavat.com

Yanvarın 31-də Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin banisi Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin doğum günü ilə əlaqədar onun Bakının Novxanı qəsəbəsində yerləşən abidəsi ziyarət olunub.

Ənənəvi olaraq, anım tədbirində siyasi partiya və təşkilatların nümayəndələri, ziyalılar, sadə vətəndaşlar iştirak ediblər.

VHP sədri Sabir Rüstəmxanlı isə bu ziyarətin pərakəndə şəkildə edilməsindən şikayətlənib.

O, bu barədə musavat.com-a açıqlamasında bildirib: “Çox arzulayardım ki, Rəsulzadənin xatirəsi birləşdirici amilə çevrilsin. Bir vaxtlar mən də hər il onun abidəsini ziyarət edirdim və onda bütün rəsmi partiyalar bir yerdə gedirdi. Sonra isə param-parça şəkildə, hərə öz dəstəsi ilə gəlməyə başladı və mən həmin ziyarəti dayandırdım. Amma Ankaraya hər gedişimdə Rəsulzadənin orada yerləşən məzarı üstünə gedirəm. İmkan düşdükcə, Novxanıdakı abidəsini də ziyarət edirəm. Arzu edirəm ki, Rəsulzadəni ziyarət, onun ideyalarının, yolunun davamçılarının birgə ziyarətinə çevrilsin”.

ABŞ Konqressinin Helsinki Komissiyası Azərbaycan hakimiyyətinə qarşı sanksiyalara dair qanun layihəsi hazırlayıb və Konqressə təqdim edib. Gündəmi dəyişən bu addım əslində Azərbaycan hakimiyyətinin uzun müddətdir apardığı repressiya siyasətinə bir cavab kimi dəyərləndirilə bilər. Iqtidarın demokratik dəyərlərəsaymazyana münasibəti, insan haqları ilə bağlı Qərbin çağırışlarına məhəl qoymaması münasibətlərin kəskinləşməsinə səbəb olub.

Konqressə təqdim olunan “Azərbaycanda Demokratiya Aktı” adlı qanun layihəsi kifayət qədər genişdir və orada çox sərt tədbirlər nəzərdə tutulur. Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının Ali Məclisinin sədri, Milli Şuranın Koordinasiya Mərkəzinin üzvü Rafiq Manaflı ilə müsahibəyə Konqressə təqdim olunan layihəyə münasibət öyrənməkləbaşlamaq qərarına gəldik. Söhbətimiz zamanı R.Manaflıya gündəmdə olan digər sualları da ünvanladıq:

– Doğrusu, mən, Azərbaycanın bu səviyyələrdə, belə neqativ məsələlərlə bağlı müzakirə obyekti olmasına acıyıram. Ölkəmizin beynəlxalq imicini terrora uğradanları lənətləyirəm. Bununla belə, ABŞ Konqressinin “Azərbaycanda Demokratiya Aktı” adlandırılan sənədi müzakirəyə çıxarmasını müsbət dəyərləndirirəm. Hesab edirəm ki, bu sənəd qəbul ediləcək, sanksiyalar tətbiq ediləcək. Bu, Azərbaycan iqtidarını islahatlara məcbur etmək istiqamətində ilk addım olacaq, islahatlar həyata keçirilənəqədər davam edəcək. Insanlar haqq, ədalət, qanun tələb etdiklərinə görə şərlənərək barmaqdan sovurulma ittihamlarla həbsxanalara atılırsa, vətəndaş cəmiyyəti, seçki sistemi məqsədyönlü məhv edilirsə, başqa cür ola da bilməzdi. Demokratiya, insan haqları heç bir ölkənin daxili işi deyil. Bundan başqa, sanksiyalar ünvanlıdır və buna görə dövlətə, vətəndaşlarımıza heç bir mənfi təsir olmayacaq. Inanıram ki, bu iqtidar islahatlara getməyə məcbur ediləcək.

“Hakimiyyət MTN-də heç nəyi dəyişmək istəmir”

– MTN-də baş verənlər son nəticədə hökuməti təşkilatın adını dəyişdirməyə vadar etdi. Əslində bu, təşkilat barədə formalaşan mənfi rəyi dəyişdirmək cəhdi dəsayıla bilər. Ad dəyişikliyi bu strukturun fəaliyyətində dəyişikliyə səbəb olacaqmı?

– Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin cəmiyyətdə mənfi imicə malik olması fikri iləümumiyyətlə razı deyiləm. MTN-ə qarşı xof olub, DTK-dan qalma qorxu olub, amma mənfi imic olmayıb. Əksinə, MTN insanlarda elitar, millətimizin maraqlarına xidmət edən, dövlətimizi kənar təhdidlərdən qoruyan bir qurum kimi qəbul olunub. Xırda istisnalarla, Eldar Mahmudova qədər, cəmiyyətin bu münasibətində böyük həqiqət yükü də olub.

MTN-i quldur yuvasına Eldar Mahmudov döndərib və burada ilk növbədə IlhamƏliyev məsuliyyət daşıyır. Ilham Əliyev uzun müddət OBXSS sistemində işləmiş, fəaliyyət düşüncəsi müəssisələri, insanları qarət məqsədi ilə pusmaq olan birisini MTN-ə nazir təyin edəndə bugünki reallığı görə bilmirdisə, onun özü dövlətçiliyimiz üçün təhlükədir. Eldar Mahmudov DIN-dən MTN-ə transfer edilmiş ilk kadrdır. Həmişə əksinə olub, MTN-dən bu quruma yaramayan kadrları, Daxili Işlər Nazirliyinin hansısa strukturlarını gücləndirmək məqsədi ilə DIN-ə köçürüblər.

Məgər, Eldar Mahmudovun Çovdarov və başqa onun tipli quldurları özünə müavin təyin etməsindən Ilham Əliyevin xəbəri yox idi? MTN-də baş verən olaylar bizi, siyasətlə məşğul olanları qəti təəccübləndirmədi. Təəccübləndirən bu olayların miqyası oldu. Mahmudov, bir tərəfdən insanlarda MTN-ə qarşı xofdan, digər tərəfdən suçlandırılan heç bir adamın cinayətin kriminal xarakterinin dəyişdirilib dövlətəxəyanət müstəvisinə keçirilməsini istəməməsindən və nəhayət, hakimiyyət daxilindəkiən güclü klana mənsub olmasından tam yararlanaraq bu formada əndazəyə sığmayan cinayətlər törətməyə müvəffəq olub. Yoxsa Eldar Mahmudov kim idi ki, belə tufan qoparsın və ona gözünün üstündə qaşın var deyən olmasın.

Əlbəttə, MTN-nin parçalanması və adının dəyişdirilməsi onun tam diskreditasiya olunması ilə birbaşa bağlıdır. Amma ad dəyişikliyi mahiyyət dəyişikliyi demək deyil. Yanaşma dəyişməlidir. Bu posta Mədət Quliyevin təyin olunması isə hakimiyyətin heç dəyişmək istəməməsinin göstəricisidir.

Dövləti daxili və xarici təhdidlərdən qorumaq üçün təhlükəsizlik xidməti olmalıdır. Vəbu quruma professionallar, dünyada və regionda baş verənləri dərhal qiymətləndirib nəticə çıxara bilən mütəxəssislər, millətin həqiqətən təəssübünü çəkənlər rəhbərlik etməlidirlər.

“Mahmudov rejim üçün əməlli-başlı başağrısına çevrilib”

– MTN-in keçmiş rəhbəri Eldar Mahmudovun hələ də həbs olunmamasınıəngəlləyən nədir?

– Eldar Mahmudovun həbs olunması üçün faktlar, sübutlar kifayət qədərdir. Amma hələ də həbs olunmamasının muxtəlif səbəbləri ola bilər. Bu, onun hakimiyyətdəki ən nüfuzlu klanlardan birinə mənsub olması ilə də, ölkə daxilində və xaricindəki aktivlərinin reviziyası ilə də, əlində cəmlənmiş kütləvi kompromatlarla da bağlı ola bilər. Mahmudov rejim üçün əməlli-başlı başağrısına çevrilib. Bu problemi necəçözəcəklər, çözə biləcəklərmi, bunu zaman göstərər.

– MTN-in adı da dəyişdirildi, onun yerində iki struktur da yarandı…

– Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti ilə bağlı yuxarıda dedim. Belə xidmətin olması vacibdir. Amma Xarici Kəşfiyyat Xidməti ən azı indiki məqamda mənə gülünc görünür. Azərbaycanda heç saymadığımız ölkələrin də agentura şəbəkəsi, maraq qrupları at oynadır, biz də XKX yaradırıq. Xarici Kəşfiyyat ifadəsi adamda bir ekspansionizm təsəvvürü yaradır. Amma hələ işğal olunmuş torpaqlarımızı qaytaraq, sonra ekspansiya haqqında fikirləşərik. Əlbəttə, xarici təhdidlərdən qorunmağı bacarmalıyıq və bununla dövlətin təhlükəsizliyini təmin edən qurum məşğul olmalıdır. Kəşfiyyat isə tamam başqa şeydir.

“Müəyyən bir qrup üçün tam cəzasızlıq mühiti hökm sürür”

– “Günəşli” yatağında yerləşən 10-cu platformada baş verən yanğına görə kimlər məsuliyyət daşıyır? Bu hadisənin başvermə səbəbi nədir?

– “Günəşli” yatağında baş verən faciə qeyri-peşəkarlığın, səhlənkarlığın və insan taleyinə biganəliyin törətdiyi cinayət hadisəsidir. Ölkədə müəyyən bir qrup üçün tam cəzasızlıq mühiti hökm sürür ki, bu da həmin qrupa daxil olan adamlarda məsuliyyət hissinin ölgünləşməsinə gətirib çıxarır. Vəziyyət də bir az qəlizləşən kimi başlarını itirib qıc olurlar. Təsəvvür edin ki, xarici mətbuat ölənlərin konkret sayını açıqlayana qədər bunlar inadla insan itkilərinin olduğunu inkar edirdilər. Sonra Xoşbəxt Yusifzadənin dili ilə itkilərin gündəlik 900 ton neft və 1 milyon kubometr qazdan ibarət olduğunu bildirdilər. Insan taleyinə bu biganəlik tək neftçilərlə çərçivələnmir. Zəlzələlərdən, subasmalardan, sürüşmələrdən zərər çəkmişlərə olan münasibət neftçilərin taleyinə olan münasibətdən nə ilə fərqlənir?

“Günəşli” faciəsinin konkret müəllifləri var – Rövnəq Abdullayev və Kəmaləddin Heydərov. Amma Ilham Əliyevin bu şəxsləri cəzalandırmaqla bağlı qərar qəbul etmək istəyi olacaqmı, ya buna iradəsi çatacaqmı, bu başqa məsələdir.

– Hakimiyyətin ondan gözlənilən islahatları reallaşdırmaq əvəzinə cərimələri sərtləşdirməsini necə dəyərləndirmək olar?

– Rejimin hər hansı bir islahat aparmaq fikrindən uzaq olması kimi. Bu iqtidar islahatları öz kürsülərinə təhlükə kimi qəbul edir və cərimələrlə, cəzalarla insanları qorxudaraq fəal etirazlardan çəkindirmək istəyir. Lakin bıçaq sümüyə dirənəndə heç bir cərimə, ya cəza kütlənin qarşısını alacaq maneə ola bilməz.

– Maliyyə çətinliyi yaşandığı dövrdə hökumət “qayışları sıxmağa” başlayıb. Hökumət məcbur qalıb bir sıra layihələrdən imtina edir. Bəs, o zaman bu lüzumsuz layihələr vaxtilə niyə qəbul edilirdi?

– Hakimiyyət iri layihələrin lüzumsuzluğunu etiraf etməklə əslində bu neçə ildə ölkəyədaxil olan böyük neft pullarını havaya sovurduğunu etiraf etmiş oldu. Indiyə kimi hansı iri layihələr lüzumlu olmuşdu ki? Hanı o iri layihələrin gətirdiyi iqtisadi səmərə? Iri layihələr böyük pullar, böyük yeyintilər deməkdir. Indi daha bunların iştahalarını ödəyəcək pullar gəlmir və buna görə də həmin layihələr lüzumsuzdur.

Cərimələrin sərtləşdirilməsi isə, əlbəttə, vəziyyətdən çıxış yolu deyil. Hesab etmirəm ki, rejim cərimələri sərtləşdirməklə, onların sayını artıraraq bütün həyatımızı cərimətoru ilə hörməklə kifayətlənəcək. Yəqin ki, bundan sonra cəza mexanizmləri bu cərimələrin reallaşdırılması istiqamətində əməli fəaliyyətə başlayacaq, qapılarımız güdüləcək, gözlərimizdə tük axtarılacaq. Ölkə əhalisinin təxminən 6 milyonu bu cərimələrin tətbiq dairəsindədir və şübhə etmirəm ki, bizim hər birimizə qarşı ilərzində hansısa cərimə növü tətbiq olunacaq. Cərimə industriyasının gələn ilin büdcəsinə 1,2 – 1,5 milyard manat töhvə vermək potensialı var. Amma bu, çox təhlükəli potensialdır. Bu, insanların içində artıq formalaşmış nifrətin qəzəbəçevrilməsi prosesinə start verər ki, bu da ölkədaxili sosial vəziyyətin qaynama həddinəçatmasına səbəb ola bilər.

“Hədəf partiyanın açar fiqurları, Əli Kərimlinin yaxın ətrafıdır”

– Ekspertlərə görə, gələn il sosial baxımdan gərgin il olacaq. Ona görə hökumət repressiyaları gücləndirərək sosial narazılığı təşkilatlandıra biləcək qurumlara qarşı hücuma keçib. Elə AXCP sədrinin müavini Fuad Qəhrəmanlının həbsini Nardaran olayları ilə bağlamağa çalışırlar…

– 2016-cı ilin sosial baxımdan gərgin il olacağını görmək üçün heç ekspert olmaq da lazım deyil. Manatın növbəti devalvasiyalar silsiləsinin qaçılmaz olduğunu artıq hamı anlayır. Bunun doğuracağı iqtisadi təlatümlərdən dolayı insanlar vahimə içindədirlər. Cəmiyyətdə sabahın qeyri-müəyyənliyindən, nigarançılıqdan doğan fırtına qabağı bir sükut var. Və bu sükut hər an pozula bilər. Bütün bunları hakimiyyət də çox gözəl başa düşür. Lakin rejim vəziyyətin normallaşdırılması istiqamətində islahatlara getmək niyyətində deyil. Islahatları öz hakimiyyətlərinə təhlükə kimi gördüklərini yuxarıda qeyd etdik. Qalır cəza, qorxu və repressiya mexanizmləri. Gələn il bu mexanizmlərin tam gücü ilə işləyəcəyi şübhəsizdir.

AXCP isə ölkədə dəyişikliklərin katalizatoru olacaq qüvvələrin birincisidir və ona görəhədəfdədir. Bu il cəbhəni zəiflətmək niyyəti ilə xərclər çəkib həyata keçirdikləri Razi Nurullayev əməliyyatı iflasa uğradı. Indi də hədəf partiyanın açar fiqurları, Əli Kərimlinin yaxın ətrafıdır. Mən Fuad Qəhrəmanlının həbsinə bu kontekstdən yanaşıram.

Fuad bəyə qarşı irəli sürülən ittihamlara isə münasibətimi sosial şəbəkədə bildirmişəm. Təkrar edirəm ki, bu ittihamlar absurddur. Fuad bəy Azərbaycanda dünyəvi dövlət quruluşunun qatı tərəfdarı, irqçiliyi, məzhəbçiliyi qəbul etməyən dövlətçi əqidəsahibidir. Dövlət əleyhinə açıq çağırış ittihamının da heç bir əsası yoxdur. Özünü dövlətlə eyniləşdirmək bütün avtoritar rejimlər üçün xarakterik olsa da, heç bir halda hakimiyyət dövlət demək deyil. Fuad bəyin qanunun ona verdiyi bütün imkanlardan istifadə edərək, dövlətimiz üçün real təhlükəyə çevrilmiş bu hakimiyyətlə mübarizəaparması onun hüququdur.

“Ölkədən 95 milyard dollar oğurlanıb”

– Məlum oldu ki, 2004-cü və 2013-cü illər ərzində ölkədən 95 milyard dollar vəsait çıxarılıb. Ölkənin ciddi maliyyə çətinliyi ilə üzləşdiyi bir zamanda bu vəsait ölkəyəhansı yardımı edə bilərdi?

– Bilirsiniz, bu məsələyə bir az başqa cür baxıram. Ölkədən 95 milyard dollar oğurlanıb. Bu hələ oğurlayıb gizlətdikləri ölkələrin aşkarladığı məbləğdir. Mən bu ölkənin vətəndaşı kimi hakimiyyətdən ilk növbədə “kim oğurlayıb, necə oğurlayıb, günahkar kimdir?” suallarına cavab gözləyirəm. O pullar bu illər ərzində tədricən iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə, kənd təsərrüfatının inkişafına yönəldilməli idi. Indi o pulları qaytarıb bu iqtidara vermək heç bir problemi həll etmir. Əksinə, problemlərin həlli zamanını bir az arxaya atar ki, bu da iqtisadi, siyasi və mənəvi aşınmaları daha da dərinləşdirər, girdiyimiz dalanı bir az da uzadar. Bir də ölkəyə gətirib nə edəcəklər ki? Yenə iri layihələr adı ilə talayıb geri qaytaracaqlar.

Azadlıq qəzeti

Xəyal Şahinoğlu

Neft daşlarında hansı partiyanın üzvləri işləyir?