Category: Türk Elləri

Sabir Rüstəmxanlı

BİR DAHA TÜRKİYƏ OLAYLARI ÜZƏRİNƏ

Türkiyədə baş verənlərin bütün gizli mahiyyətini və amacını anlamaq, bu olaylarin arxasında kimlərin və hansı işğal niyyətlərin dayandığını aşkarlığı ilə görmək üçün bir az gözləməmiz gərəkir. Sular və düşüncələr durulacaq!
Yüzlərlə Türkiyə vətəndaşının öldüyü və yaralandığı bu çevriliş layihəsinin Türkiyə Ordusundan Gülən camaatına bağlı qiyamçı bir qrupun özfəaliyyəti olduğunu, arxasında bəzi Qərb və İslam dövlətlərinin, terrorçu təşkilatlarin dayandığını, hətta Türkiyənin mövcud iqtidarına bağlılığını iddia edən yozumlar ortadadır; Bir-birindən çox fərqli olan ala-yarımçıq mülahizələr, əsaslı-əsasız ittihamlar baş alıb gedir… Bunlar qəti bir sonuca varılması üçün yetərli deyil. Lakin olaydan sonrakı ilk günlərdə ortaya çıxan bəzi görüntülər heyrət, təəssüf və qəzəb doğurur, ölənlərin taleyinə acıyırsan. Təsəlli budur ki, Türkiyə böyük bir fəlakəti son anda adlada bilib. Ancaq tökülən qanlar qurumamış tragikomik bir yarış gedir: dünənədək Gülən camaatı ilə çalışanlar, Türkiyədə və Azərbaycanda onun təbliğatını aparanlar indi də ona qarşı çıxanların ilk sıralarında yer alıblar. Əsas günahkarlar yenə də sudan quru çıxır.
İlahi, Türkiyədə bu Cümhuriyyəti quran Atatürkə, dövləti qoruyan Türk əsgərinə nifrət edən nə çox məxluq varmış!

Çaddələrdən sel kimi axışan cübbəlilər, əmmaməlilər, əli təsbehli, dili küfrlülər, camaat, təriqət, xurafat əhli, adını müsəlman qoyan və ya müsəlman cildində gizlənənlər… Sanki fürsət gözləyirmişlər ki, Atatürkün büstünü dağıtsınlar, türk əsgərini aşağılayıb sürü-sürü zindanlara doldursunlar. Tükürpədici şəkillər paylaşdırılır, ayağı yerdən üzən məlumatlar yayılır. Bəlli olur ki, Pensilvaniyada oturan bir adam Türkiənin bütün dövlət orqanlarına nüfuz edibmiş, dövlət içində dövlət qurubmuş, hətta Genel Kurmayın da bütün dizli danışıqlarını dinlətdirirmiş və Türkiyə hökuməti də bundan tam xəbərsizmiş… İnanan daşa dönsün! Aydındır ki, okeanın o tayına gedən bəlgə və bilgilər ABŞ kəşfiyyatından gizli tutula bilməzdi. Belə çıxır ki, Türkiyənin həm iqtidarının, həm Gülənçi müxalifətinin ipləri illər uzunu ABŞ-ın əlində olmuşdur və çoxları da bu təslimiyyətə böyük ölkə ilə əməkdaşlıq donu biçmişlər….
Gör vaxtı ilə dünyaya hökm eləmiş bir dövlətin axırını hara gətiriblər! Nəzərə almalıyıq ki, Türkiyə yönəticilərinin bir qismi, bu gün inkar etsələr də, vaxtilə Gülənin şinelindən çıxan, yəni onunla bir yolda olan insanlardır. Nə qədər uzaqlaşsalar da, bu mexanizmləri bilməmiş olmazdılar.

Belə çıxır ki, dindar kəsimin, camaatın bir hissəsi türk əsgərini qiyama hazırlarkən digər qismi də əli bıçaqlı onun başını kəsməyə tələsirmiş…
Neçə gündür tuthatutdur. Qurunun oduna yaş da yanır. Hədəfdə olan generallar, admirallar, hakimlər, öyrətmənlər, yönəticilər, məmurlar və nəhayət, son illərdə terrora qarşı savaşda minlərlə şəhid vermiş, əmrə tabe olan, gəncəcik Türk əsgəridir. O əsgər ki, dünən ocağından ayrılıb, ana-babası onu Yurdu qorumaq üçün göndərib, orduda ilk gündən “komutanlarını dinlə, əmrə tabe ol!” egirimi alıb, dərbə və iqtidar savaşları haqqında anlayışı yoxdur… Belə çıxır ki, evlərindən günahsız ayrılmış bu gənclərin nə suçları varsa iqtidarın yönətdiyi orduda öyrənmişlər.

Biz bu işə qarışa bilmərik. Bu, Türkiyə hökumətinin öz işidir. Ancaq bir müsəlman dövlətində İslamın gündən-günə siyasiləşməsi, din adına cəhalətin meydan açması, türkün qanı hesabına qazanılmış böyük ulusal dəyərlərin təhdid edilməsi… təkcə qardaş dövlətin işi deyil, milli sorundur, bütün Türk dünyasının işidir və indiki halda ölüm-qalım məsələsidir… Bir millət olmağımız və Türkiyə ilə sıx ilişkilər orda baş verənlər çox qısa vaxtda Azərbaycanı da etkiləyir.

Bu olaylar Atatürkün dahiyanə uzaqgörənliyini və böyük dövlətçilik təfəkkürünü bir daha nümayiş etdirir. İndiki kimi çeşidli dinlərin, təriqətlərin, kilsə çevrəsindəki gizli təşkilatların, yabançı ölkələrdən qidalanan xain sivil toplum örgütlərinin, xain hərbçilərin, demokratiya adı altında bölücülük və separatizmlə uğraşanların basqısı altında yıpranıb heydən düşmüş, savaşlardan sarsılmış Türkiyənin yeganə xilas yolunun layiq dövlətçilik və cümhuriyyət modeli olduğunu Atatürk vaxtında dərk etmişdi.. Bu gün ona qarşı çıxanların çoxu Türkiyəni yenidən ötən əsrin əvvəlindəki uçuruma itələmək istəyənlərdir: bir hissəsi Gülənçi, bir hissəsi guya, “Gülən camaatına qarşı mübarizə aparan”lar…


***

Bu arada İslam və din üzərinə yazılar çoxalıb. Görünür, bıçaq kəmiyə dirənib. Bundan o yanası yoxdur. Din dəllalları, vicdan işiylə siyasət işini qarışdıranlar, din pərdəsi arxasında dövlətin dayaqlarını sarsıdanlar bir yandan; dinimizi diktaturanın, monarxiya və antidemokratiyanın ekvivalenti, inkişafı, sivilizasiyanı ləngidən bir düşüncə və inanc sistemi kimi qələmə vermək istəyənlər başqa bir tərəfdən İslamın uluslararası etki və saygınlığının azalmasına səbəb olurlar.

Ağzımızı açıb bu reallıqları dilə gətirəndə təriqət bölücülüyünə, cəhalətə, xurafata, İslam təbliğatının ərəb-fars işğalına çevrilməsinə qarşı bir söz deyəndə bizi az qala dinsiz elan edirlər. Mən müsəlmanam! Şükür! Ancaq bizim İslam anlayışlarımız eyni deyil! İslam İnsanı Allaha qovuşduran, onun varlığına inandıran, insana inam, güc, cəsarət, sevgi, dözüm, halallıq, səbr, təmizlik, şərə və zülmə qarşı mübarizə əzmi, ədalət öyrədən, yaranışın gözəlliyini dərk etməyə çağıran böyük və qutsal bir dindir.
O, mənə Quranı ana dilimdə oxumağı, duamı ana dilimdə söyləməyi, uşaqlarıma ana dilimdə ad qoymağı, öz millətimin dərdinə yanmağı yasaqlamayıb. Amma bu gün azsavadlı din xadimləri İslamı yəhudi-ərəb-fars mifologiyası ilə, uydurma hədislərlə doldurub, tarıx yaddaşımızı, milli heysiiiətimizi yıpratmaqla məşğuldurlar.
Qonşuluğumuzdakı erməni kilsələrində Vətən sevgisi öyrədilində, dini kitablar öz ana dillərində təbliğ ediləndə, olan və olmayan tarixlər nəşr edilib yayılanda bizim camelərdə ərəb-fars qarışığından ibarət olan bir dillə qədim peyğənbərlərin yüz dəfə eşitdiyimiz əfsanəvi möcüzələri, abdəstin və ya təharətin “qaydaları”, hicabı necə bağlamaq kəşfləri təkrarlanmaqda davam edir.
Bütün böyüklərimiz bu bəlalardan dad çəkib , yorulmadan yazıblar, nə dəyişilib? Ərəbcəni bilməyən, cüngləri birinci sinif şagirdləri səviyyəsində höccələyə-höccələyə oxuyan və bununla guya, xalqa ağıl verən şarlatanların İslamı guya, təbliğ etməsi antitəbliğata çevrilir.

Azərbaycanda millət eşidə-eşidə dilimizdə fars dilinin intonasiyası və ibarələri ilə danışanlar istər-istəməz, İran- fars rejiminin casus şəbəkəsinə xidmət edirlər. Bu, din məsələsi deyil! Dünya, təəssüf ki, İslamı geyim-kecimləri və danışıqları ilə çağdaş mədəniyyətdən uzaq olanların və maskalı terroristlərin simasında görür, belə görmək istəyir, bu, onlara sərf edir. Halbuki, belələri əsl İslamı təmsil edə bilməzlər, İslam dinini belələrinin yarımçıq təfəkkürü ilə dəyərləndirmək olmaz!

İslamın siması Məhəmməd Peygənbərdir, Həzrəti Ömərdir, Həzrəti Əlidir…
Avropa alımlərinə müəllimlik etmiş, onlardan yeddi-səkkiz yüz il öncədən çağdaş riyaziyyatın, fizikanın, kimyanın, triqonometriyanın, astronomiyanın, yer bilgisinin, tibbin əsaslarını qoymuş Əbdülhəmid ibn Türk, Farabi, İbn-Sina, Harizmi, Kindi, Battani, Biruni, Bəhmənyar Azərbaycani, Nəsrəddin Tusi, Uluqbəy, İbn Rüşt, Nurəddin Batruçi, Piri Rəis kimi saysız dahilərdir… İslam humanizmini və sevgisini dünyaya yayan Əhməd Yəsəvi, Şeyx Nizami, Mövlanə, Hacı Bektaşi, Füzuli və nəhayət böyük fatehlərdir, böyük ürfan sahibləridir İslamın qüdrət mənbələri. Yoxsa xurafat əhlinin, əxlaqı- hicabla, çadrayla, imanı- təkbir bağırmaqla səhv salanların İslama nə xeyri?! İslam sivil dünyadan ayrı yaşaya bilməz. O, insanın ayağına qandal yox, qoluna qanad olmalı, İlahi eşqlə yaratmağa, azadlığa sövq etməlidir, axirət deyə-deyə bu dünyasını əlindən almamalıdır..

Niyə bir çox elmlər İslam aləmində yaransa da onun xeyrini Avropa gördü? Niyə texnologiya və təbii elmlərdə İslam aləmi Qərbdən bu qədər geri qalır və ələbaxan duruma düşmüşdür? Böyük İslam alimləri və müsəlman dünyasının liderləri bu məsələlər barədə düşünməli və çıxış yolları axtarmalıdırlar.

Şərqdəki cəhaləti və geriqalmışlığı tənqid edən böyük Azərbaycan yazarlarından heç biri ateist və ya allahsız olmamışdir. “Harda müsəlman görürəm qorxuram” deyən şairlər də dinimizi indiki imam və mollalardan daha yaxşı bilirdilər və imanlı insanlar idilər. Ancaq türk-islam aləminin geriqalmışlığına yanırdılar, milləti oyatmaq üçün, saxtakarlıq etmədən, nöqsanları yazırdılar. Əsl din təəssübkeşi olan və Allah sevgisi ilə yaşayan insan millətinin beyninin gerilikçi, avam düşüncə ilə zəhərlənməsinə dözə bilməz.

***

Dinlər millətlərin Allah tərəfindən verilmiş özəlliklərinə və dəyərlərinə sayğı ilə yanaşanda, onların qorunub inkişaf etdirilməsinə mane olmayanda güclü olur. Orta əsrlərdə Osmanlı dövlətində İslamın bu cazibəsi qorunurdu. Lakin indi İslamı ərəb dövlətlərində ərəb hegemonluğunun, İranda fars şovinizminin aləti kimi baxmaq, mənəvi müstəmləkə vasitəsinə çevirmək meylləri güclənib. Buna görə də böyük yaradana Tanrı deyilməsindən qeyzlənir, yaxud uşaqlara ərəb, fars adları verməsi kimi rəzaləti din pərdəsinə bürümək istəyirlər.

Bir dəfə bir İran rəsmisindən soruşdum: “Siz niyə İranda azsaylı ermənilərə öz ana dilində oxumaq, məktəb açmaq kimi hüquqları verdiyiniz halda on milyonlarla türkü bu hüquqlardan məhrum etmisiniz?”

Dedi: “Onlar dini azlıqdir, türklər isə milli azlıq. Biz dini azlıqlara bu hüququ veririk. Türklərsə bizim şıə qardaşlarımızdır…”
Dedim: “Sizin məntiqinizdən belə çıxır ki, türklər İranda öz milli haqlarına qovuşmaq istəyirlərsə, gərək, öz dinlərindən imtina edib başqa din qəbul etinlər… Siz müsəlmançılığı beləmi təbliğ edirsiniz?”

Çaşdı. Çünki gülünc cavab vermişdi. Bu cür düşünənlər unudurlar ki, din adına millətləri öz içində əritmək siyasəti uzun müddət davam edə bilməz. Millət üçün öz kimliyini qorumaq daha vacib məsələdir.
Bəzi dinlərin müəyyən millətlərin taleyində faciəli rol oynadıgının örnəkləri az deyil. Məsələn, Monqolstanın rəsmi dini lamaizmdir. Ölkənin erkək əhalisinin yüzdə qırxa yaxını lazımdır və monastrlarda zikrlə məşğuldurlar. Onlar evlənə bilməzlər. Bu barədə monqolların özlərindən eşitməmişəm, ancaq mənə elə gəlir ki, orta əsrlərin qüdrətli millətinin cəmi bir neçə milyon qalmasının bir səbəbi də dinin bu yasağıdır. Kişilərin az qala yarısının ailə qura bilmədiyi bir yerdə əhalinin artımından söhbət gedə bilməz və bəlkə o vaxt İslamı qəbul etsəydilər taleləri tamam başqa cür olardı…

Türkiyənin böyük şəhərlərində son vaxtlarda baş vermiş qanlı terror olayları qardaş ölkədə müsəlman pərdəsi altinda milli nihilizmin, türk xalqına qarşı basqıların gücləndiyini, dünən maneəsiz şəkildə ölkəyə buraxılanların arasında Türkiyəni yeni münaqişələrə sürükləmək istəyənlərin olduğunu göstərdi. Türk isimləri daşıyan səlibçilərin mövcudluğu da bir yandan… Ölkədə ərəb nüfuzunun atırılmasının hansı sorunlar yaradacağına da yəqin zaman cavab verəcək.

Biz isə türk xalqının gücünə və yaradıcılıq qüdrətinə inanırıq. İnşallah, bu çətinlikləri də tezliklə adladar. Son illərdə Türkiyənin necə gəlişdiyini, insana sayqıyla dolu, yaşanmalı bir ölkə olduğunu görənlərin hamısının arzusu budur…

20.07.2016

İstanbul metropol bələdiyyəsinin koordinatoru, tanınmış şair-yazar-tədqiqatçı Özcan Ünlünün Lent.az-a müsahibəsi

– İstanbul metropol bələdiyyəsi deyəndə insanın gözünün qabağına bir şəhərin yox, bir dövlətin ən yüksək idarəçilik qurumu gəlir. Bələdiyyənizin mədəniyyət və sənət işlərinə verdiyi önəmi bildiyimə görə,söhbətə oradan başlamağın daha məntiqli olacağını düşünürəm…

– Dediyiniz kimi, İstanbul bələdiyyəsi dövlət qədər böyüklüyü, 30 ölkənin əhalisindən çox əhalisi olan bir metropolu idarə edən qurumdur. Şəhərimizin 8 min illik tarixi var. Yerin altındakı və üstündəki tarixi abidələriylə yer kürəsində əmsalına az rast gəlinən bir şəhərdən bəhs edirik. Prezidentimiz Rəcəb Tayyib Ərdoğanın İstanbul bələdiyyə başqanı olduğu dönəmdə burada mədəni inkişaf həmləsi edilmişdi. O həmlənin mayası tutmuş və meyvələri alınmışdı. Mən buradakı fəaliyyətimlə mədəniyyət idarəsinin rəisinə dəstək verirəm, idarə rəisimiz mənim də jurnalistika işinə yanında başladığım ağabəyim Əbdürrəhman Şəndir. Ondan əlavə, mən İstanbul bələdiyyəsində sosial media koordinatoruyam, bələdiyyəsinin sosial media fəaliyyətini mən yönləndirirəm. İstanbul bələdiyyəsinin mədəniyyət sahəsindəki həmləsinə hamımız öz fikir və layihələrimizlə dəstək veririk. Mən də Mövlananın məşhur “pərgər” metodundan yola çıxaraq, əvvəlcə bu torpaqlar, sonra coğrafiyamız, daha da önəmlisi qədim torpaqlarımızla- Türk dünyası, Balkanlarla yaxndan maraqlanıram. Oralardakı dəyərli şəxsləri və əsərləri Türkiyəyə tanıtmaq üçün əlimdən gələn hər şeyi etməyə çalışıram. Əlimdəki aynanı torpaqla vətəndaşlarımızın arasına qoyub, onları üzbəüz gətirməyi özümə borc bilirəm.

– Son vaxtlarda mərhum Əhməd Kabaklı, Arif Nihat Asya kimi ədəbiyyat adamlarının həyat və fəaliyyətinə dair önəmli tədbirlər keçirdiniz. Layihələri necə hazırlayıb necə həyata keçirirsiniz? Bu sahədəki təcrübənizi bizimlə də bölüşməyinizi xahiş edirəm.

– Mən siyasi konyukturaya uyğun heç bir layihəni hazırlamıram və o layihələrdə iştirak etmirəm. Mənim üçün əsas iş-bu torpaqlarda və Türk dünyasında dəyərlər yaratmış, öndə gedən ustaları xatırlatmaqdır, bunu özüm üçün əsas vəzifə bilirəm. Əlbəttə, insanlar yaşayarkən haqq etdikləri dəyəri görməlidirlər. Təəssüf ki, biz insanlara yaşayarkən haqq etdikləri dəyəri verə bilmirik. Mənim prinsipimə görə, qiymətli insanlara həyatda ikən layiq olduqları dəyərləri hiss etdirməliyik. Öləndən sonra isə onların tamamilə unudulmasına əngəl olmalıyıq. Məsələn, Əhməd Kabaklı 15 il əvvəl vəfat edib, Türkiyə və Türk dünyası üçün soyuq savaş dönəmində təkbaşına ordu kimi mübarizə aparmış bir adamdır. Qurduğu Türk Ədəbiyyatı Vəqfi hamımız üçün çox önəmli bir yer olsa da, ədəbiyyatçılardan başqa onu indi tanıyan çox az insan var. Vəfatının 15-ci ilində Əhməd Kabaklını dünyaya yenidən tanıtdırmağı təklif etdik. Mədəniyyət idarəmizin rəisi layihəmizi o dəqiqə təsdiq etdi və biz Əhməd Kabaklı ilə bağlı 2 tədbir keçirdik. Bu insanlar ən çətin dönəmlərdə Türkiyə və Türk dünyası üçün öz sözlərini deməkdən qorxmayıblar. Həbs ediliblər, onlara cəza verilib, ancaq öz idealları yolunda heç nədən çəkinməyiblər. Biz bu gün onların sayəsində rahat şəkildə yaza bilirik, ona görə daima onlara olan vəfa borcumuzu ödəməli və daşın üstünə yeni daşlar qoymalıyıq. Mərhum professor Turan Yazqanın vəfatının 3-cü ilində İstanbul bələdiyyəsi böyük tədbir keçirdi. O mərasimdə Ak Partidən, CHP-dən, MHP-dən təmsilçilər vardı. Arif Nihat Asya ilə bağlı keçirdiyimiz tədbir də həmçinin. Bunlar Türkiyə və Türk dünyası üçün bayraqlaşmış insanlardır. Yaxın günlərdə İstanbul metropol bələdiyyəsi Azərbaycanlı şair Sabir Rüstəmxanlının 70 illiyini qeyd edəcək, Rüstəmxanlının şeirlər kitabı bələdiyyəmizin mədəniyyət idarəsi tərəfindən çap ediləcək.

– Sovet vaxtında dövlət kitab nəşrinə dotasiya verirdi, şeir-nəsr kitabları 50-10 min tirajlarla çıxırdı. İndi isə Türk dünyasında çıxan kitabların ortalama tirajı 500 ədədi keçmir. İstanbul bələdiyyəsinin çıxardığı şeir kitablarının ortalama tirajı isə 10 mindir ki, bu da Türk dünyasına başqa bir örnəkdir. Bələdiyyələrin ədəbiyyata və sənətə verdiyi dəstəklə bağlı təcrübələrinizi Türk dünyasıyla hansı formalarda paylaşa bilərsiniz?

– Bu, çox gözəl sualdır. ”Türk ocaqları”nın 100-cü ilində “Türk ocaqları” İstanbul şöbəsinin başqanı Cəzmi Bayram ağabəyimizin başçılığı altında Azərbaycana getmiş, orada bir neçə gün toplantılar keçirmişdik. Danışanda hamımız çox gözəl danışırıq, ancaq danışdığımız şeylərin hamısı elə oradaca qaldı. Uzun-uzadı danışandan sonra heç kim bir-birini nə axtarır nə də soruşur. Qabaqlar Türkiyədə də belə idi. Ancaq bu cür olmamalıdır, biz ədəbiyyatdan-mədəniyyətdən-sənətdən bəhs edirik. Bütün bunlar olmadan bir millət, bir cəmiyyət necə formalaşa bilər? Bunları bir cəmiyyətin əlindən alsanız, o toplumun nə dəyəri olar? İstənilən bələdiyyə nə qədər gözəl bina tiksə də onun içində mədəniyyət ünsürləri yoxdursa, binanın heç bir dəyəri yoxdur. Kapitalizm bizə tələ qurur: biz qəbristanlıqlarımızı şəhərin mərkəzindən çıxarıb şəhərin kənarına aparırıq. İndi biz kimsə öləndə məzarlıqları axtarmağa başlayırıq. Mədəniyyətə dair fəaliyyətlər də bu cür oldu. Azərbaycan dinamik mədəniyyətə sahib ölkədir, köhnə və orta nəsildə sovet dönəmindən də qalma bir sənət-mədəniyyət ənənəsi var. Gənc nəslin isə ənənəvi mədəniyyətlə əlaqəsi itib, İstanbulun mərkəzi küçələrindəki gənclik nədirsə, Bakıda, Astanada da odur. Ona görə də Türkiyədəki “Mədəniyyətə dəyər verən bələdiyyəçilik” modelini Türk dünyasında yaymağımız lazımdır. Bunun üçün çox böyük pula da ehtiyac yoxdur. Buradakı idarə rəisimizi oralara dəvət etməyimiz, oradakıların buraya gəlməsi lazımdır. Təkrar köklərimizə dönməyimiz üçün bələdiyyələrin aktiv əməkdaşlığına böyük ehtiyac var. Bu baxımdan mən TÜRKSOY-un fəaliyyətini də qənaətbəxş saymıram. Məsələn, Bəxtiyar Vahabzadə ilə bağlı tədbirin birini İstanbulda, o birini Bakıda ortaq şəkildə keçirə bilərik. Biz buna həmişə hazırıq.

– Türk dilinin önəmli söz ustalarından biri olduğunuzu bilirik. Növbə öz əsərlərinizə gəldi…

– Hərbi litseydə oxudum, sonra musiqi təhsili aldım, ancaq heç birinə davam edə bilmədim. Çünki mənim könlüm daima ədəbiyyatda olub. Litseydə ikən gecə şeir yazanda müəllimim gördü, dəftərimi əlimdən aldı. Hərbi litsey olduğuna görə, məktəbdən qovulmalıydım. Ertəsi gün müəllim məni çağırıb dedi ki, şeirlər gözəl imiş. O gecə yata bilmədim, çünki atama xəbər getsəydi, çox üzüləcəkdi. Müəllimim dedi ki, bu işlər bu cür olmaz, dərgilərə şeir göndərirsənmi? Kənd uşağıyıq, dərgini hardan bilirik? Şənbə günü müəllimim icazəylə məni “Varlık” dərgisinə apardı, ilk şeirim də orada çıxdı. Çox önəmli ədəbiyyat dərgisi olan “Mavera”da şeirlərim-hekayələrim çıxmağa başlayandan sonra mən özümü bir daha ayrılmamaq şərtiylə ədəbiyyat mühitinin içərisində gördüm. 1991-ci ildə ilk şeir kitabım çap edildi. Bu günə qədər 7 şeir kitabım, 2 romanım, bir neçə araşdırma kitabım çıxıb. Kamal Tahir, Nəcib Fazil Qısakürəklə bağlı kitablar yazdım. Təxminən 20 kitabın müəllifiyəm. Ədəbiyyatı, şeiri, musiqini mənim həyatımdan çıxarsanız, heç nə qalmaz. Bu işlərdən heç bir maddi qarşılıq gözləmirəm. Jurnalistlik həyatımda da ədəbiyyat-sənət-mədəniyyətlə bağlı yazılar yazdım, daha sonra şöbə müdiri, redaktor oldum. Azərbaycanda və digər Türk dillərində kitablarımın çıxmasını istərdim, bu, mənim üçün dəyəri heç nə ilə ölçülə bilməyəcək sevinc olacaq. Əziz Qarabağ torpaqlarının işğal altında olması mənim içimdə bir yaradır. Biz Türk dünyasını dolaşmalı, təsirli toplantılar keçirməliyik. Niyə İstanbulda Azərbaycan şeir antologiyasını çap etməyək? Niyə Bakıda, Astanada, Kazanda, Bişkekdə Türk ədəbiyyatının yaxşı örnəklərini oxuculara təqdim etməyək? Biz ziyalılar yaşadığımız zəmanəyə cavabdehik. Yazarlarımız, şairlərimiz, musiqiçilərimiz “Biz qardaşıq!”- deyə hayqırmalıdırlar.

İmdat AVŞAR

Məlum olduğu kimi, Türkiyədə nəşr olunan “Koroğlu” jurnalının may sayı Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlıya həsr edilib.

Dərgidə yaxın günlərdə 70 yaşını qeyd edəcək ədibin türkcəyə çevrilmiş şeirləri, eləcə də müxtəlif qələm adamlarının yazıları və şair haqqında fikirləri, təbrikləri yer alıb.

Biz də təbriklərə qoşulur, dərginin bu sayının tərtibçisi, redaktoru, şeirlərin və yazıların tərcüməçisi, Azərbaycan ədəbiyyatının yaxın dostu İmdat Avşarın jurnalda yer alan yazısını oxucularımıza təqdim edirik.

Sovet İttifaqının dağılması gənclik illərimizə təsadüf etdi. Universitetə ayaq basdığımız o illər (1988-1992) içimizdə milli ruhun közərdiyi, hətta alovlandığı inqilab sonrası illərdi… Sovet İmperiyasının xəfifcə aralanan “Dəmir pərdəsi” arasından, duman-çən içində fəğan edən türk ellərini görməyə, ordakı qardaşlarımızın səslərini eşitməyə başlamışdıq…

Biz Türkiyədə:

Hanı mavi dənizlərim,
Üç qitədə nal izlərim.
Kormu oldu bu gözlərim
Cəsusları seçməz daha…

– deyə kədərli, soyuq türkülər söylərkən birdən-birə illərdir Azərbaycanda təzyiq altında əzilsə belə hələ də gur, həyat dolu səsləri, daha doğrusu, səsimizin ata yurdlarında ucalan əks-sədasını eşitməyə başladıq…

Keçər qardaşların məğlubiyyəti,
Üç qitə yolunda ayağım yorğun.
Vətən güclü isə, ucadır bayraq
Vətən yıxılanda bayrağım yorğun…

Yavuz Akpınar və İbrahim Bozyelin nəşr etdirdiyi “Qardaş ədəbiyyatlar” dərgisində yayımlanan yazıları, şeirləri təşnə içində oxumağa başlamışdıq. Jurnalın az qala hər sayında şeirləri çap edilən Xəlil Rza Ulutürk, Məmməd İsmayıl, Məmməd Araz, Məmməd Aslan, Sabir Rüstəmxanlı kimi şairlərin şeirlərini dəfələrlə oxuyur, əzbərləyirdik. Məmməd İsmayıl, Sabir Rüstəmxanlı adlarını beynimə həkk etmişdim. Bu iki qüdrətli şairlə dost olacağımı haradan biləydim ki? Sonra Azərbaycanı müstəqilliyə aparan Meydan Hərəkatı başladı. Artıq Azərbaycandan görüntülər də gəlirdi və şeirlərini böyük coşqu ilə oxuduğumuz şairlərdən Xəlil Rza Ulutürk, Sabir Rüstəmxanlının meydandakı çıxışlarına şahid olurduq. Sağ əlini havaya qaldırmış, meydandakı yüz minlərə xitab edərək odlu nitqlər söyləyən o gur saçlı, yaraşıqlı şair hamımızın qəlbində ayrı bir yer tuturdu. Azərbaycanı, söz-söz, misra-misra azadlığa daşıyan bu şair Sabir Rüstəmxanlıdan başqası deyildi və biz onu qiyabi sevirdik. Sabir Rüstəmxanlıyla ta
nış olmağı, onunla danışmağı, dərdləşməyi, bu duyğularımı ona çatdırmağı çox istəsəm də o illərdə qismət olmamışdı.

İllər sonra, 2003-cü ildə dostum Aslan Quliyev zəng etdi və:

– Sabir bəy bir romanını türkcəyə tərcümə etdirmək istəyir, ona səndən danışdım, telefonunu da verdim, sənə zəng edəcək, – dedi.

Elə sevinmişdim ki, təxminən iki ay Azərbaycandan gələcək o zəngi gözlədim… Zəng etdiyində ona nələr söyləməliyəm, deyə hazırlaşmışdım… Zəng etdi, danışdıq… Dostluğumuz, ağabəy, qardaş münasibətimiz də o zənglə başladı, görünməz sevgi bağlarıyla bir-birlərinə bağlandı ruhumuz. Uzun illər böyük qardaşını itirmiş adamın yenidən qardaşına qovuşduğu andakı sevinci yaşamışdım… Onun Azərbaycan gəncliyinə yol göstərdiyi və gəncliyin istənilən problemi öz tarixinə dönərək həll edə biləcəyinə işarə vurduğu “Difai fədailəri” romanını türkcəyə çevirib və nəşr etdirmişdim. Bu vəsiləylə onu Kayseriyə dəvət etdim. “Yeni üfüqlər” dərnəyinin köməyi ilə bu kitabın tanıtımını və nəşrini həyat keçirdik, İmza günü təşkil etdik…

Ertəsi gün onu Kayseri şəhərinin sahibiymiş kimi qürurla ucalan Ərciyəs dağına apardım… Soyuq bir fevral günüydü. Ərciyəsin keçid verdiyi tək nöqtə olan Tekir yaylasında maşından düşüb, bu ehtişamlı dağın ətəyində fasilə verdik və zirvəni seyrə daldıq. Sərt külək əsir, qarı hər tərəfə sovururdu. Ərciyəs dağının zirvəsi dumandan, borandan görünmürdü. Dağlardan, türk millətinin, türk ozan və şairlərinin dağlarla olan bağından danışmağa başladıq… Tanrı dağları, Altay, Balkan, Qafqaz… Şəhriyar, Koroğlu, Dadaloğlu… Heybətli dağlar və ulu ozanlar keçdi gözümüzün önündən…

Mən:

– Ustadım, tariximizdə, ədəbiyyatımızda, dastanlarımızda, şeirlərimizdə dağların çox önəmli bir yeri var. Bunun səbəbi nədir? – soruşdum.

Sabir bəy bir müddət eşitmirmiş kimi susdu və birdən:

– İmdat bəy, dağlar türkün ruhudur, – dedi. – Min tufan görsə də, əsla əyilməz.

Sabir Rüstəmxanlı Yardımlı rayonunun Hamarkənd adlı bir dağ kəndində doğulmuş, uca dağlar qoynunda yetişmiş bir el oğludur və ulu dağların oğlu sayılır bu üzdən. Ondakı əyilməz ruhun qaynağı da budur… Bəzi oğullar bir ailə üçün doğular, bəzilərisə bir millət üçün… Bir millət üçün doğulan və bu il 70 yaşı tamam olan müdrik şairimiz Sabir Rüstəmxanlını təbrik edir və ona uzun ömür arzulayıram.

Tərcümə: Cavid QƏDİR

yaxud xalqın şairi, haqqın nasiri

Sabir Rüstəmxanlının  70  illiyinə  essevari fraqmentlər

…Çoxdan tanısam da, dəfələrlə görüşüb duz-cörək kəssək belə,  xalqın şairi, haqqın nasiri, Türkün  görkəmli oğlu Sabir Rüstəmxanlı  haqqında ilk dəfədir ki,  əlimə qələm alıb yazıram. Bu gecikmiş yazıya görə, özü olmasa da,  onu dəfələrlə sayılıb-SEÇİLƏN  ölkə ziyalıları arasından  millət vəkili  SEÇƏNLƏR  və  türk dünyasına  səs salan  əsərlərinə  görə  sevənlər  məni bəlkə də qınayacaq. Amma  burası da var ki,  çox vaxt  qələm əhli  özünə doğma bildiyi şəxsiyyətlər haqqında yazmaqda çətinlik çəkir. Yaddaşımın saxlancında Sabir bəylə bağlı o qədər faraqmentlər var ki,  hansından başlayım, özüm də bilmirəm… 

Birinci fraqment:  Tale elə gətirdi ki, 80-ci illərin sonu  Sabir bəyin Masallıda   müstəntiq işləyən qardaşı  Əlövsət  bəylə bir müddət  qapıbir  qonşu olduq. Bakıdan Yardımlıya  gedəndə Sabir bəy  həmişə yolüstü  Əlövsətgilə  baş çəkərdi. Milli ruhun  oyanmasına  təkan verən “Ömür kitabı”nın oxucular tərəfindən  böyük maraqla oxunduğu  vaxtlar idi.   Bir dəfə necə oldusa, Əlövsətgil evdə  olmadı.  Sabir bəyi evə dəvət edib “mən də sizin qardaşınız, buyurun bizə” dedim.  O, gülümsünərək  “çox sağ olun, yolçu yolunda gərək” dedi və dönüb getmək istədi. Bu zaman  qapı ağzında  üç yaşlı  oğlum İsmayılın əlində  ağ,  qalın cildli  “Ömür kitabı”nı görəndə ayaq saxladı.  Və  döş  çibindən  çıxardığı qələmlə avtoqraf yazıb  mənə  öz ömür kitabımı yazmağı dilədi.

İkinci  fraqment  və ya görüşümüz Almaniyadan  yaşayan və  əslən  Cənubi Azərbaycandan olan dostu İbrahim Əhrari ilə birlikdə Yardımlıya  səfərimiz oldu. Bu, mənim həm də Sabir bəyin öz dünyasına sözün əsl mənasında, ilk ekskursiyam idi: Masallının qaynar İstisuyundan yuxarı –  dağlıq əraziləri keçəndən sonra sakit təbiət qoynuna çəkilib, daşların-qayaların qoynundan süzülüb gələn dupduru  çayın  hövzəsində  dəbdəbədən uzaq  xudmani süfrə açmağımız, təndir çörəyi,  üzlü-gözlü motal pendiri,  yüksək keyfiyyətli “Drezden” arağı və Sabir bəyin şirin söhbətləri… Gördüklərim -eşitdiklərim sanki öncədən hazırlanmış ssenaridə yazılmışdı .

Sonra Sabir bəy  yaxınlıqdakı yoxuşu cəld və çevik addımlarla qalxaraq bizə   qocaman  palıdın dibində çağlayan  bulağı  göstərdi…  İlahi, elə  bil  mən  ondan yox, o, məndən on iki yaş gənc idi… O zaman Xəlil Rza Ulutürk “Sabir  Rüstəmxanlı şəlaləsi”  adlı  şeirini yazmışdı. Mən də tövşüyə-tövşüyə, nəfəsimi güc-bəla ilə dərib  adsız  bulağa  “Sabir  bulağı” dedim və əyilib  çeşməsindən su da içdim.   Amma  o dağlara  çıxmağın  yorğunluğu uzun müddət  canımdan çıxmadı…

Mən  Sabir bəyin sayəsində onun doğma kəndi  Hamarkənddən adını eşidib üzünü görmədiyim başı qarlı Savalanın  ilk dəfə  uzaqdan  seyr etdim. Və  Xəqani Şirvaninin  ulu  Savalanı  vəsf etdiyi  bu misraları xatırladım:

Səadət qibləsi Savalan dağı,
Şərəfdə Kəbətək qazanıb şöhrət.
Kəbə yaşıl geyər, ağ bürünər o,
Çünki, ehram tutan geyər ağ xələt…

Üçüncü fraqment: Bir müddətdə sonra  Yardımlıda   tikdirdiyi  yarımçıq evində olduq.  Yenə  dəbdəbədən uzaq süfrə açıldı, qarpız,  pendir,  deyəsən  bu dəfə  boyat bozartma da vardı… İkinci mərtəbənin hələ çərçivəsi salınmayan   pəncərələrindən Yardımlının  möhtəşəm  mənzərələri görünürdü.  Dördükünc, eyni  ölçülü-biçili  o  pəncərələrdən  elə bil  daş  çərçivəyə  salınmış  canlı taplolar “asılmışdı”.  Sabir  bəy  sağlıq söyləyəndə  dedi ki, rəhmətlik Səttar Bəhlulzadə sağ indi sağ   olsaydı ,  burada oturub  əziyyət çəkmədən  bu  mənzərələri  kətana köçürərdi… 

Dördüncü fraqment:  1990-cı il,  Faiqin toy günü…  Xudu kişinin  öz əli saldığı bağda Yardımlı rayon partiya komitəsinin birinci katibi Fəzail Tağıyev başda olmaqla bir neçə yüksək vəzifəli şəxslər, Əlövsət bəyin Masallıda hüquq –mühafizə orqanlarında çalışan həmkarları ilə gözəl təamlar düzülmüş toy masasının ətrafında oturub Sabir bəyi dinləyirik. Mənimlə üzbəüz  əyləşən  “Salam dar ağacı”  kitabının müəllifi  şair Rüstəm Behrudini  ilk dəfə yaxından görürdüm və nədənsə  o an içimdən   “Salam,  çörək ağacı”  adlı  bir  esse  yazmaq keçdi.  Sabir bəy  o zaman bir il olardı ki,  Azərbaycanda ilk müstəqil, demokratik ruhlu  “Azərbaycan” qəzetini  təsis etmişdi və  onun baş redaktoru  idi.  İki  il idi ki, milli azadlıq hərəkatının ilk təşkilatçılarından və liderlərindən biri kimi  tanınırdi.  Faiqin toy günü bəlkə də heç kim ağlına belə gətirmirdi ki,  vur-tut bir neçə aydan  sonra Sabir bəy Azərbaycanın Müstəqillik Aktının müəlliflərindən biri,  1991-ci ildə Mətbuat və İnformasiya naziri  olacaq…

…O toy  gecəsi  Hamarkəndən Yardımlıya,  ordan  da dağlara qıvrıla-dıvrıla dolanan  yolla  Masallıya dönəndə  Xəzər adlı  ümmüna can  atan Vıləş çayına düşən  dolğun və parlaq Ayın əksinə baxa-baxa  Sabir  bəy haqqında   düşünürdüm . Axı  o da bu  coşqun  dağ  çayına  oxşayırdı:  Hamarkənddən –  ata ocağından  götürdüyü  nuru  ürəyində  tonqala  çevirib Azərbaycan adlı  ümmana, böyük  Türk dünyasına  işıq daşıyırdı.

O zaman  44-45 yaşlarında  Sabir bəyin ən üstün cəhətlərii  nədə idi?   Nəfsinə müxalifətçilik etməkdə,  haqqa yar olmaqda,  qılıncla qələmin  birliyini  yaratmaq  amalı ilə yaşamağında… Əgər söhbət demokratik dövlət quruculuğundan gedirdisə,  demək, vəzifədən  istefa vermək,   hər hansı  mükafatdan  imtina  etmək adamdan   cəsarət və  yüksək mədəniyyət tələb  edir.

Məncə  92-də MM –in sədrliyinə  namizədliyini  geri götürməsi,  95-də  nazir postundan istefa verməsi, 96-da Prezidentinin fərmanıyla  təltif  olunduğu “Şöhrət” ordenini   almaqdan imtina etməsi  Sabir Rüstəmxanlının  ilk nöbədə  mənsub olduğu türk xalqına, Azərbaycan dövlətçiliyinə hörmət və ehtiramından qaynaqlanırdı.  O, nazir olanda qapısı  Azərbaycanın bütün  bölgələrindən  olan  yazarların üzünə açıq oldu. Gəlin görək,  indi  hər hansı nazirin,  komitə sədrinin,   icra başçısının,  heç  şöbə müdrlərinin qəbuluna düşmək olurmu?!

Haşiyə: …Rəhmətlik Nüsrət  Kəsəmənlinin  Sabir  bəyə  ötən   əsrin  70-ci  illərində  həsr elədiyi  bir şeiri var:  “Mənim  bu şəhərdə kimim var axı,  hər qapı döyməyə  əlim gəlməyir…”.   Doğmalarının  qapısının zəngini çalmağa  qalxmayan o  əllər Sabir bəyin  qapısını  ərklə döyə  bilir. Niyə? Sabir bəyin ki,  o zaman heç bir titulu, fəxri adı ki, yox idi!  Çünki ürək  genişliyi Sabir bəyə  atadan-babadan,  Rüstəmxandan  miras qalmışdı,  layiq  olduğu titulları da, fəxri adları da,  oxucu sevgisini də ona   QƏLƏM  Xaqan   qazandırdı …

Əsas fraqmentlərdən biri: Bu məqamda mən Sabir bəyin və onun qardaşlarının  xarakterində əsas   rol oynayan  Xudu  kişi haqqında  bir –iki  kəlmə yazmaq istəyirəm. Xudu kişi ilə Əlövsətgildə çox həmsöhbət olmuşdum.  Dünyagörmüş,  zəhmətkeş kişi idi.  Bir dəfə  Masallıdan Yardımlıya getmək  üçün bir taksiyə yaxınlaşır.  Adətən, İsgəndərli köpüsündən  aşağısında dayanan  taksilər  dörd  nəfə sərnişin  götürməmiş  yola düşməzdilər.  Özbəy adlı   bir taksi sürücüsü Xudu kişini şəxsən  tanıyır  və  qabaqda  oturacağda oturan çavan  oğlana deyir ki, sən  keç arxada otur, bu kişi Sabir Rüstəmxanlının atasıdır,  bir  oğlu Əlövsət də Masallıda müstəntiq işləyir, qoy  o, qabağda rahat otursun!

Xudu kişi sürücüyə də, cavan oğlana  da üzünü tutub deyir ki:  –  Ay bala, siz Sabirə, Əlövsətə görə yox,  ağsaqqal olduğuma görə  mənə hörmət edin!..

Bəli, çox gözəl  ibrət dərsidir. Yəni  hər ağsaqqalın ola  bilər  ki,  Sabir Rüstəmxanlı, Əlövsət Əliyev, Şahbaz Xuduoğlu  kimi oğulları olmasın,  amma bu o demək deyil ki, sən  o ağsaqqala  hörmət etməyəsən!..

Bir dəfə də Əlövsətlə  stadionda  futbol oynayanda  yüngülcə mübahisə  etmişdik və  ondan  küsmüşdüm.  Xudu kişi  növbəti dəfə onlara baş çəkməyə gələndə necə oldusa, incik olmağımdan  duyuq düşdü və  Əlövsətə dedi:  –  Bala, sənin  Yardımlıda  böyük  qardaşın Sadatdı, Sumqayıtda  Mədətdi, Bakıda Sabirdi, Masallıda da Nurəddin…

Xudu kişidən  bütün övladlarına  – Sabir bəy başda olmaqla Sadata, Mədətə, Əlövsətə, Şahbaza, Faiqə, Dilavərə, Cəlala hazırcavablıqla bərabər,  gözütoxluq, mərdlik, mətinlik  kimi xüsusiyyətlər, dözümlülük, zəhmətsevrlik  və  haqq-ədalət  uğrunda mübarizlik əzmi keçmişdi.  Onu  da  qeyd edim ki,   Sabir bəy  atası Xudu  kişinin son günlərini, psixoloji dəqiqliklə “Atamın Ruhu” romanında  çox   maraqlı  və yaddaqalan   ştrixlərlə qələmə almışdır. 

90-cı illərin ortalarında baş redaktoru olduğum “Masallı” qəzetində   respublikanın tanınmış ziyalılarına, xalq şairi və yazıçılarına ünvanlanan  müraciətim  böyük əks-səda doğurdu. Həmin  müraciətə  ilk münasibəti  bildirən Sabir bəy oldu:  “ … Özünü ziyalı adlandıran şəxs respublikada bu gün baş verən  proseslərdən kənarda qala bilməz! Bəzən deyirlər ki,  yazıçı və şairlərin  borcu  ancaq yazmaq, yaradıcılıqla  məşğul  olmaqddır. Amma şair və yazıçı mücərrəd bir auditoriyaya müraciət etmir, hər bir əsərin  konkret ünvanı var. Bu ünvanın adı  Azərbaycan xalqıdır! Sevinirəm ki, bu müraciəti mənim millət vəkili seçilmiş olduğum bölgənin ziyalıları ediblər. Doğrudan da Masallı ziyalılar rayonudur…”

Sabir bəy təkcə  sözdə  bu fikri demirdi,   həm də  dəfələrlə  istər Bakıda,  istər Masallıda  ziyalılarla  görüşürdü…  O,  bu gün də  bir ağsaqqal qələm sahibi  olaraq  indiki çağda ziyalıların enerjilərini millətin inkişafına deyil, məhkəmələrə sərf etməsini yolverilməz hesab edir… Və  çalışır ki, bir-birindən  incik düşən ziyalıları   barışdırsın!

Sabir bəyin  bir  gözəl kəlamı da  var: “Dünyada yalnız xalqın sevgisinə bel  bağlamaq olar! Ən etibarlı abidə də, ən toxunulmaz arxiv də xalqın yaddaşıdır!”

Hərçənd Napoleon Bonapart  kimi  sərkərdə  “Yaratmaq məsələsində  zor gücsüzdür” desə də, son zamanlar ZORUN bir çox yaradıcı adamlardan,   vətənpərvər  insanlardan  güclü olduğuna  az şahid olmamışıq. Mən  “Qarabağa aparan yol” qəzetində  redaktor müavini  olanda  bir müddət  parlament müxbiri  kimi   MM-in  iclaslarında  iştirak etmişəm…   Yadımdadır,   bir dəfə cari məsələlər müzakirə   olunanda   deputatladan  biri tanınmış tele-jurnalistin anasının  ünvanına   nalayiq sözlər dedi,  əslində  jurnalistən çox Azərbaycan qadını  təhqir olundu. Yalnız Sabir bəy özündə cəsarət tapıb  öz  çıxışında həmin  deputata  etiraz elədi.

Yaxud Türkiyənin “Kanal 24” telekanalında Şah İsmayıl Xətai təqhqir olunanda  yenə Sabir bəy və  həyat yoldaşı, “Azəri-Türk Qadınlar Birliyi”nin sədri Tənzilə  Rüstəmxanlı  öz  etiraz səslərini  ucaltdılar. Sabir bəy parlamentdə  Azərbaycandan həmin kanala himayədarlıqda adı hallanan qurumdan məsələyə aydınlıq gətirməsini xahiş etsə də, demək olar ki, onun təklifinə laqeyd yanaşdılar.  Görəsən niyə?  Məgər millət vəkilləri  Xətai Yurdunun –  Şah İsmayıl Səfəvidən  dili,  Ali divan  məclisi, ərazisinin  yeddidə bir hissəsi  miras qalan Azərbaycanda ən yüksək  maaş aldıqlarının fərqində deyildilərmi?!  Üstəlik  deputalar arasından  da Şah İsmayılın ünvanına təqnqidi fikirlər səsləndirənlər oldu və böyük qardaş  dediyimiz Türkiyədə  Şah İsmayılı  aşağılayan  kitablar nəşr olundu,  “Möhtəşəm yüz il” serialında  həm özü,  həm oğlu Təhmasib şah  yenə  təhqir olundu…

Sabir Rüstəmxanlı  çox haqlı  olaraq bir şeirndə deyir:  “bir çiçəyin mehrinə sıxılıb ağlamayan məni anlamaz əsla!” Sabir bəy  ölüvaylığın,  cəhalətin, cahilliyin,  sərkərdə mundiri geymiş  köləliyin əleyhinədir:

Yandır, şəhid qanı, bu daşı yandır!
Bu daşa çevrilən qardaşı yandır!
Ya tamam yox elə, ya da oyandır,
 Bu uzun cəhalət uyğusu bitsin…

Dünən olduğu  kimi  bu gün də  Sabir Rüstəmxanlının  daxilində  sönməyən  Zərdüşt odu var. Sabir Rüstəmxanlının əlində Xətainin qılıncı  kimi  kəsərli qələmi var. Onun amalı “Əbədi sevda” və Ata  yadigarı olan ruhla “Tonqal başında” Vətəndaş  həmrəyliyinə  xidmət etməkdir!  Çünki Türk xalqının nicat  yolu – Zəka  qüvvələrinin birliyindədir, zəka qüvvələrinin vəhtəti isə Qılıncla Qələmin  həmrəyliyindədir…

Son söz yerinə təbrik:  Sabir bəy, dağ  adamları  binayi – qədimdən  Allaha yaxın  olublar. Bu gün düz otuz il öncə Sizinlə dağlara çıxıb  – “Sabir bilağı”ndan su içdiyim günü xatırlayanda, ürəyimdə bu arzu keçdi: Qoy o uca dağlar- “Rüstəmxanlı şəlaləsi”, “Sabir bulağı” 70 illik yubileyinizə hədiyyə kimi  ruhunuzu  daha  da  cavanlaşdırsın!

Nurəddin ƏDİLOĞLU,
yazıçı-publisist. (29.04.2016)

Cahidlə Çingizin başına gələnlər «İz» proqramında səslənəndən sonra böyük maraq doğurduğundan mövzunu davam etdirmək qərarına gəldik.

Beləliklə, ötən əsrin səssiz qəhrəmanlarını daha yaxından tanımağa çalışaq. Ona görə «çalışaq» yazıram ki, bu şəxslər barədə bilgilər elə də çox deyil.

Təbii ki, bu yazıda daha çox Əli və Əzizə Şamillərin 15 il öncə Polşanın KARTA təşkilatı üçün hazırladıqları araşdırmadan yararlanacağıq.

13 YAŞINDA XƏBƏRSİZ İRANA KEÇİB

Cahid Hilaloğlu 1928-ci ildə Ağdamda doğulub. Deyilənə görə, ailə İrandan köçübmüş. Cahid ilk vaxtlar Şirinov soyadını daşıyıb. Ailə Cahidin kiçikliyində Bakıya köçüb. Atası neft mədənlərində çalışır, Cahid də 13 saylı məktəbdə oxuyurmuş.

1941-ci ilin avqustunda Cahid sovet qoşunlarına qoşularaq, ata-anasından xəbərsiz, Arazı keçir. 13 yaşlı Cahid iki il İran Azərbaycanında qalır. Başına olmazın işlər gəlir və axırda Bakıya dönə bilir.

ÇİNGİZ ABDULLAYEV KİM İDİ?

Çingiz Mirzağa oğlu Abdullayev 1929-cu ildə Laçında doğulub. Yeniyetmə çağlarından diribaşlığı, hər şeyə şübhə ilə yanaşması, sözü üzə deməsi özünə diqqət oyadıb. Deyilənə görə, Çingizin bir qohumu Azərbaycan Cümhuriyyətinin qurulmasında iştirakı olan önəmli şəxs olub və Cümhuriyyətin işğalından sonra həmin qohum Türkiyəyə mühacirət edib. Qohumun kimliyi aydınlaşmayıb. Uşaqlıqdan evdə-ailədə gizli söhbətlər eşidən Çingiz müstəqil böyüyüb, hadisələrə ayıq gözlə baxmağı bacarıb. Vəssalam. Çingizin uşaqlığı barədə bundan artıq məlumat almaq mümkün deyil.

DEMOKRATİK SEÇKİLƏR, MÜSTƏQİL DÖVLƏT!

1947-ci ildə Cahid Bakıdakı 13 saylı orta məktəbi bitirərək, Azərbaycan Teatr İnstitutunun rejissorluq fakültəsinə daxil olur. Təsadüf onu eynən özü kimi düşünən bir gənclə qarşılaşdırır. Bu, Çingiz Abdullayev idi. Uzun söhbətlərdən, fikir mübadiləsindən sonra gizli tələbə dərnəyi qurmağa, sovet quruluşunun eybəcərliklərini pisləyən vərəqələr yazıb divara vurmağa qərar verirlər. Bu vərəqələrdə əhalini beynəlxalq təşkilatların nəzarəti altında demokratik seçkilər keçirməyə, Azərbaycanı SSRİ-nin tərkibindən çıxarıb müstəqil dövlət qurmağa çağırırlar!

Vərəqələr, təbii ki, xüsusi xidmət orqanlarının nəzərindən yayınmır. Onu divara vuranları aşkarlayırlar. Çingiz 1948-ci ildə «dələduzluqla dövlətə və ya ictimai idarəçiliyə zərər vurmaq»da ittiham edilərək üç il həbsə məhkum olunur. Onu Teatr İnstitutundan da xaric edirlər. Dərnəyin başqa üzvlərini tənbeh etməklə kifayətlənirlər. Həbsdən sonra Çingizə Bakıda yaşamağa və işləməyə icazə vermirlər. Ancaq Çingiz müxtəlif yollarla Cahidlə bağlantı qurur.

Cahid Hilaloğlu 1952-ci ildə Teatr İnstitutunun rejissorluq fakültəsini bitirir və Dövlət Opera və Balet Teatrında işə başlayır. Amma yenə, yeri gələndə, quruluşla bağlı fikirlərini söyləyir…

ÜÇRƏNGLİ BAYRAQ QIZ QALASINDA!

1956-cı il. Gündəmdə Stalinin şəxsiyyətinə pərəstişlə bağlı kommunist idarəçilərin öz təşəbbüsüylə və gizli məktublardan qaynaqlanan şayiələr dolaşır.

Mir Cəfər Bağırovun məhkəməsi gedir. O məhkəməyə qatılmağa 2-cə saatlıq buraxılış kağızı alanlar, qorxa-qorxa da olsa, daha sonra inanılmaz məsələlərdən söz açırlar. Bir sözlə, siyasi ab-hava dəyişir və gözlərdən böyük bir sual işarəsi oxunur.

1956-cı il martın 6-7-də Tbilisidə 200 min nəfərə yaxın insanın qatıldığı mitinq keçirilir  və sovet ordusu bu mitinqi vəhşicəsinə dağıdır. Nəticədə ölənlər, tutulanlar olur. Bu əhvalat gənclərin etiraz ruhunu daha da alovlandırır.

Cahidlə Çingiz xaricə getməyə, mühacirətdə olan Azərbaycan Cümhuriyyətinin liderləri ilə birgə fəaliyyət göstərməyə, daha sonra BMT və digər beynəlxalq təşkilatlarla bağlantı qurmağa, Azərbaycanın acınacaqlı durumunu dünyaya çatdırmağa qərar verirlər.

«DƏMİR PƏRDƏ»Nİ NECƏ YARMALI?

Gənclər İran yolunu seçirlər. Mədəniyyət Nazirliyinin xətti ilə sərhəd məntəqəsi olan Lerikdə işə düzəlmək və ordan xaricə keçmək baş tutmayanda, (bu barədə ötən yazıda geniş yazmışıq – S.İ.) Çingiz qeydiyyatdan çıxmaq ümidi ilə Moskvaya gedir və orada başqa yollar aramağa başlayır. Cahidlə telefon söhbətlərində aradığı yollardan da danışır və onu, lazım gələndə, Moskvaya çağıracağını bildirir.  ABŞ səfirliyi ilə bağlantı qura bilsə də, DTK (Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi) onun görüşlərindən xəbər tutur və o, həbs olunur. Çingiz 10 il həbs kəsilir. Bir il sonra ədliyyə nazirinə yazdığı ifşaedici məktubdan sonra onun işinə yenidən baxılır. Cəza müddəti bir il də artırılır və o, Vladimir şəhərindəki xüsusi rejimli həbsxanaya,  təkadamlıq kameraya göndərilir…

CAHİD ÇİNGİZİN XARİCƏ GETDİYİNİ DÜŞÜNÜR

Çingiz ikinci həbs həyatını yaşamaqda olsun, görək Cahid nə edir? 1956-cı ilin mayında Çingizin taleyindən xəbərsiz Cahid Bakıda dostundan ayrı fəaliyyətə başlayır. O, Çingizin artıq xaricdə olduğunu güman edir və Bakıda qalan həmfikirlərini başına toplayaraq mayın 28-də Cümhuriyyətin yaranışını məxsusi qeyd etməyi – Qız Qalasının başına Cümhuriyyət bayrağını sancmağı qərarlaşdırır.

CAHİD BAYRAĞI NECƏ HAZIRLAYIR?

Doğrudan da, Cahid indi kiçik uşaqların da rənglərini əzbər bildiyi o bayrağı necə düzəldə bilir? Görünür, bu milli dövlət rəmzinin hansı rənglərdən oluşması, üstündəki səkkizguşəli ulduz və aypara barədə gənclərin məlumatı olub. Çingizin yaxın qohumu Türkiyədə mühacirət həyatı sürmüşdüsə, bayrağın təsvirini Cahidə elə Çingiz də söyləyə bilərdi. Bəs bayraq necə hazırlandı? Yəqin ki, bunu heç vaxt öyrənə bilməyəcəyik. Axı istintaq işində bayrağın adı belə çəkilmir. Əli Şamil demişkən, bu inanılmaz hadisə ancaq yaddaşlarda qalıb, özü də çox möhkəm!

ƏZABLI YOLLARLA…ÇİNGİZ

1963-cü ildə sakit oturmadığını görüb Çingizi Mordvadakı xüsusi-ciddi rejimli islah-əmək düşərgəsinə, 1964-cü ildə isə Ümumittifaq Məhkəmə Tibbi Psixiatrik Ekspertiza İnstitutuna  «müayinəyə» göndərirlər. İnstitutun direktoru – DTK-nın ilk rəhbərlərindən F.E.Dzerjinskinin qızı M.F.Talsenin başçılıq etdiyi komissiya 1956-cı ildə Çingiz  Abdullayevə «anlaqlı» diaqnozu qoysa da, 9 il sonra o, «anlaqsız» hesab edilir. Beləcə, Çingiz  Yaroslavl vilayətinin Rıbinsk şəhərinə – SSRİ Daxili İşlər Nazirliyinin xüsusi tibbi-psixiatrik xəstəxanasına məcburi müalicəyə, daha sonra Sçov şəhərindəki xəstəxanaya göndərilir. 1968-ci ildə Smolensk vilayətinin  Sçov şəhər xalq  məhkəməsinin qərarıyla Çingiz Abdullayevi Bakıya 1 nömrəli Maştağa Psixiatrik Xəstəxanasına yollayırlar…

MAŞTAĞA XƏSTƏXANASINDA NADİR AĞAYEVLƏ TANIŞLIQ

Başı çox müsibətlər çəkmiş Çingiz Vətənə döndüyünə sevinmir. Xəstəxananın baş həkimi onunla pis davranır. Üstəlik, olub-keçənlər onun səhhətinə pis təsir edir. Mədəsində və onikibarmaq bağırsağında   xora və pankreatin xəstəliklərinə tutulur… Tibbi komissiya ona ikinci qrup əlillik verir. Ən maraqlısı, Çingiz burada onun kimi məcburi «müalicəyə» göndərilmiş məşhur dissident Nadir Ağayevlə rastlaşır. Başına gələnləri yazıb  onun  qohumlarına  göndərir. 14 il 4 aydan sonra – 1970-ci il avqustun 25-də onu «müalicəxana-həbsxana»dan azad edirlər.

İkinci qrup əlil olduğu üçün Çingiz Azərbaycan Korlar Cəmiyyətində işə düzəlir. Ancaq… burada da fikirlərini azad söyləyir, sovet hökumətini ifşa etməyə davam edir. Onu nəzarətdə saxlayır və ətrafda fikir formalaşdırmağa çalışırlar ki, Çingiz  Abdullayev ağıl pozuntusundan belə danışır…

AZADLIQ ŞİRİN SÖZDÜRMÜ?

Azadlığa çıxmaq özünü həmişə «xalqlar həbsxanası»nda hiss edən Çingiz Abdullayevə rahatlıq gətirmir. O, xaricə getmək planları qurur. Moskvaya gedir. 1982-ci il sentyabrın 15-də milisin gözündən yayınaraq Moskvadakı İsveçrə səfirliyinin hasarından aşıb həyətə keçə  bilir və siyasi sığınacaq istəyir. Onu səfirliyin həkimlərinə müayinə etdirirlər. İsveçrədən çağırılan iki professor da Çingizdə psixi pozğunluq olmadığını təsdiqləyir. İsveçrədə və başqa xarici ölkələrdə çıxan qəzetlər onun haqqında geniş məqalələr yazırlar.

Əli və Əzizə Şamillərin araşdırmasından aydın olur ki, Sovet tərəfi  vəziyyəti nəzarət altına almaq üçün Çingiz  Abdullayevə İsveçrə səfirliyindən çıxıb vizası gələnədək gözləməyi, onun haqqında daha heç bir cəza tədbiri görülməyəcəyini vəd edir. O, bu vədlərə inanmasa da, İsveçrə səfirliyinin işə qarışdığını nəzərə alıb «Moskva» mehmanxanasında qalmağa razılaşır və səfirliyin iki əməkdaşı ilə birlikdə sənədlərini SSRİ DİN-nin şöbəsinə təqdim edir. İsveçrə səfirliyi onun bütün xərclərini ödəyir, müalicəsinin qayğısına qalır.

YENİDƏN MAŞTAĞAYA!

Ancaq SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətində Çingizin xaricə getmək məsələsi süründürməçiliyə salınır. 1984-cü il oktyabrın 14-də DTK-nın 6 əməkdaşı qəflətən onun qaldığı otel nömrəsinə daxil olur və Çingizi həbs edərək gizli şəkildə Moskvadakı milis idarələrindən birinə gətirir. Orada Çingiz  Abdullayevi Azərbaycandan gəlmiş iki DTK əməkdaşına təhvil verirlər. Çingizi gizlicə təyyarənin gecə reysi ilə əlləri bağlı, sərnişinlərdən ayrı Bakıya gətirib yenidən Maştağadakı 1 nömrəli Psixiatrik Xəstəxanaya salırlar…

44 İLDƏN SONRA XARİCƏ YOL AÇILIR!

Çingiz Abdullayev Maştağadan bir də sovetlərin çöküşündən sonra çıxa bilir. O, yenidən İsveçrədən siyasi sığınacaq istəyir. Araşdırmada vurğulanır ki, 1991-ci ildə qocalıb əldən düşmüş, kimsəsiz Çingiz  Abdullayevə İsveçrə hökuməti siyasi sığınacaq verir.  1947-ci ildən başlanan mücadilə 1991-ci ildə – 44 ildən sonra gerçəkləşir. Araşdırma qrupu onun son sorağını 1998-ci ildə Bern şəhərindən alıb. Ondan sonra Ç.Abdullayevdən soraq verən olmayıb… Öldüsü-qaldısı bilinmir.

PALTO OĞRUSU SİYASİ DUSTAQ OLDU

Görək, Qız Qalasının başına üçrəngli bayraq sancan qəhrəmanımızın –Cahid Hilaloğlunun başına nələr gəldi? Bayrağı sancandan az sonra Cahidi milislər saxlayır. Amma qəribədir ki, ona cəza vermirlər. Araşdırma qrupu bunu ovaxtkı siyasi dustaqları başqa adla şərləyib tutmaq təcrübəsinə bağlayır. Əli Şamilin dediyinə görə, həmin illərdə tanınmış aşıq Mikayıl Azaflı da yazdığı şeirlərə görə yox, oğurluğa görə tutulmuşdu. Özü də, palto oğurluğuna görə! Gülünc də olsa, bir neçə aydan sonra Cahid Hilaloğlunu da palto oğurluğunda suçlayıb tuturlar. Daha sonra onu Azərbaycan SSR CM 21-63 maddəsi ilə və Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 4 iyun 1947-ci il fərmanıyla  antisovet təbliğat və təşviqatda  suçlayırlar. İşə Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsi baxır və Cahid Hilaloğlu 1956-cı ildə 10 il azadlıqdan, 3 il siyasi fəaliyyətdən və vətəndaşlıqdan məhrumetmə ilə cəzalandırılır…

HƏYAT YOLDAŞININ DEDİKLƏRİ

C.Hilaloğlu cəzasını Mordvadakı Dubrovski islah-əmək düşərgəsində çəkir. Araşdırma qrupunun fikrincə, bura əslində siyasi məhbuslar üçün nəzərdə tutulmuş qapalı həbsxana idi. Cahid şəraitin ağırlığına, ona xüsusi nəzarətin olmasına baxmayaraq, ruhdan düşmür, ingilis, alman, fransız, ərəb, fars dillərini öyrənir.

Asəf Quliyevin 10 il öncə çəkdiyi sənədli filmdə Cahid Hilaloğlunun həyat yoldaşı onun məhbəs həyatını belə təsvir edir:

AZADLIQ YOLUNDA QAN TÖKƏNLƏR…

10 il həbsdən sonra Bakıya dönən Cahid Hilaloğlu uzun müddət işsiz qalır. 1969-cu ildə  məcbur olub Yerevanda – C. Cabbarlı adına Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında rejissor-aktyor  işləyir. Araşdırmaya görə, təhlükəsizlik orqanları orada da C.Hilaloğlunu dinc buraxmır. Gah səhnədən söylədiyi sözün ayrı cür yozulduğuna, gah tamaşaya qoyduğu əsər başqa cür  başa düşüldüyünə, gah da yoldaşları ilə yeyib-içərkən söylədiyi sağlıqdan  millətçilik qoxusu gəldiyinə görə «söhbətə» çağırırlar. 1971-ci ildə Hilaloğlu Bakıya qayıdır və vaxtilə oxuduğu  ali məktəbin Tədris Teatrında rejissor çalışmağa başlayır.

İNCƏSƏNƏT İNSTİTUTU

Cahidin vaxtilə oxuduğu institutda işə düzəlməsi və işdən çıxması Rahib Hüseynovun rektor çalışdığı dövrə təsadüf edir. Qəribədir ki, az sonra Hilaloğlu institutda  rejissorluqdan dərs deməyə başlayır. Elə bu ərəfədə institutun rektoru həbs edilir. Əli Şamilin fikrincə, o dövrdə bütün rektorlar eyni üslubda işləyirdi. Bəs necə oldu ki, məhz İncəsənət İnstitutunun rektoru tutuldu? Araşdırmaçı-jurnalistin fikrincə, Rahib Hüseynov Cahidin tələbə yoldaşı olub və bu da onun cinayətkar kimi həbs edilməsinə şübhə ilə yanaşmağa əsas verir. Maraqlıdır ki, R. Hüseynov həbs olunan kimi,  C. Hilaloğlu da ərizə yazıb işdən çıxır.

NÖVBƏTİ İŞSİZLİK-NÖVBƏTİ TEATR…

1976-cı ilin aprelin 13-də öz ərizəsi ilə işdən gedən C.Hilaloğlu yenə işsiz qalır. Xanımının dediyinə görə, hara gedirdisə, onu «Azərbaycan xaini-düşmən» adlandırırdılar:

…VƏ SON—NADAN KİMİ VURDUĞUNUN FƏRQİNDƏYDİMİ?

Bədbəxtlik bu kiçik Vətəndə də ondan əl çəkmir. 1991-ci il  mayın 30-da nömrəsi bilinməyən bir «Volqa» avtomobili Cahidi vurur.

Qəzada həlak olan C.Hilaloğlunu Ağdamda ata-anasının yanında dəfn edirlər…

Araşdırma qrupunun fikrincə, xüsusi xidmət orqanlarının təşkil etdikləri avtomobil qəzaları, qəfil ölümlər haqqında o qədər faktlar aşkarlanıb ki, C.Hilaloğlunun ölümünə də təsadüfi avtomobil qəzası kimi baxmaq olmur…

DƏYƏRDİMİ? SİZ DEYİN, DƏYƏRDİMİ?

1991-ci ilin 28 Mayında Cahid Hilaloğlu Azərbaycan Cümhuriyyətinin 73-cü ildönümünü sonuncu dəfə qeyd etdi.

Vətənin müstəqilliyinə sayılı aylar qalırdı. Cahid də, Çingiz də az qala yarım əsrlik mübarizələrinin bəhrə verəcəyi günə yaxınlaşırdılar.
Amma bu müstəqillik Cahid Hilaloğlunun, Çingiz Abdullayevin fikirləriylə nə dərəcədə səsləşəcəkdi, bəlli deyil.

Zatən, Çingiz Abdullayev bu səsləşmənin olduğunu uğrunda can qoyduğu Vətəndən getməklə puça çıxardı…

Cahidsə qəfil ölümü seçdi.

Az sonra Cahidin pənah apardığı Ağdam işğal olunacaq, yerlə bir olacaqdı…

Azadlıq Radiosu

Antaliyada fevral ayının 18-dən “Türkiyənin sahibi türk millətidir” mövzusunda konfrans işə başlayıb.
İnterpress.az-ın Türkiyə mətbuatına istinadən verdiyi xəbərə görə, Türk Təhsil Dərnəyinin terrora qarşı etiraz əlməti olaraq keçirdiyi bu tədbirə Azərbaycandan da qonaqlar dəvət olunub.
Tədbirdə iştirak edən VHP sədri Sabir Rüstəmxanlı və Azəri-Türk Qadınlar Birliyi və ATEV sədri Tənzilə Rüstəmxanlı xüsusi diqqət çəkib. Tənzilə Rüstəmxanlının çıxışı böyük maraqla dinlənilib:
“Türk milləti Türkiyənin üzərində oynanılan bütün oyunları pozacaq”

happy wheels demo data-attachment-id=”2664″ data-permalink=”/2016/02/21/turkiy%c9%99-terror-yox-dedi-video/turkiy%c9%99-terror-yox-dedi-2/” data-orig-file=”/wp-content/uploads/2016/02/Türkiyə-terror-“YOX”-dedi-2.jpg?fit=500%2C333″ data-orig-size=”500,333″ data-comments-opened=”0″ data-image-meta=”{"aperture":"0","credit":"","camera":"","caption":"","created_timestamp":"0","copyright":"","focal_length":"0","iso":"0","shutter_speed":"0","title":"","orientation":"0"}” data-image-title=”Türkiyə terror “YOX” dedi-2″ data-image-description=”” data-medium-file=”/wp-content/uploads/2016/02/Türkiyə-terror-“YOX”-dedi-2.jpg?fit=300%2C200″ data-large-file=”/wp-content/uploads/2016/02/Türkiyə-terror-“YOX”-dedi-2.jpg?fit=500%2C333″ class=”alignnone size-medium wp-image-2664″ src=”/wp-content/uploads/2016/02/Türkiyə-terror-“YOX”-dedi-2-300×200.jpg” alt=”Türkiyə terror “YOX” dedi-2″ width=”300″ height=”200″ srcset=”/wp-content/uploads/2016/02/Türkiyə-terror-“YOX”-dedi-2.jpg?resize=300%2C200 300w, /wp-content/uploads/2016/02/Türkiyə-terror-“YOX”-dedi-2.jpg?w=500 500w” sizes=”(max-width: 300px) 100vw, 300px” />

Ərəb ölkəsi olan Suriyanın əhalisi hazırda 23 milyon təxmin edilir. Bugünkü Suriyada yaşayan türkmənlərin durumuna keçmədən öncə, türkmənlərin buraya gəlişlərini gözdən keçirək.

Suriya, yerləşdiyi coğrafi mövqeyə görə, doğu ilə batını birləşdirdiyindən burada sümerler, assurlular, makedoniyalılar və romalılar hakimiyyət qurmuşlar. İslamiyyətin doğuşundan sonra bölgədə, Hz. Ömərlə başlayan bir islimi hərəkat görürük. Bu durum, Əməvi və Abbasi xanədanlıqları zamanında da davam etmişdir. Suriyadakı türkmənlərin 7 və 8-ci əsrlərdən bəri Fərat və Dəclə boylarına endikləri, ayrıca, Mesopatomiyadan və Anadoludan Suriyaya köçdükləri, 9 və 11-ci yüzildən bu yana bölgədə yaşadıqları bilinməkdədir.Daha öncə Misirdə bir Türk sərkərdəsi Tolunoğlu Əhməd öz xanədanını qurmuş (875) və bu xanədan 905-ci ilə qədər davam etmişdir. Tolunoğlu Əhməd Suriyanı 877-ci ildə almışdır. Daha sonra başqa bir Türk sərkərdəsi Toğac oğlu Mühəmməd Əbu Bəkir bir xanədan qurmuş və bu da 935-969 illəri arasında bölgəyə hakim olmuşdur. Hər iki Türk xanədan Abbası xəlifəliyinin bir siyasəti olaraq olaraq Türk sərkərdələri ilə Türk askərlərinə, orduda böyük yer vermələrinin sonucunda donmuşdur.

Türkmənlərin bölgəyə gelib yerləşmələri, Böyük Səlcuqlu Dövlətinin Qəznəlilərlə yapdığı Dandanakan savaşından sonra baş verib. Böyük Səlcuklu Dövləti, bu savaşdan sonra 1063-cı ildən etibarən öz həyat tərzlərinə uyğun bildikləri bu bölgəyə yerləşməyə başladılar. Özəlliklə Hələb, Lazzikiyə, Trablusğam və Asi İrmağı vadisi boyunca Hama, Humus və Şam bölgesində yerləşdilər. Türkmənlərin buraya axını Afşin və Sandık Bəylər rəhbərliyində Hələbə qədər davam etmişdir. 1069-1070-cı illərdə Kurlu və Atsız Bəylər, Güney Suriyanı tamamən ələ keçirmişlər.

1071-ci ildə Malazgirt Savaşından sonra aşağı və yuxarı Fərat boylarında, saltuklar, məngücəklər, danışməndilər, yaşnalıoğullar, artuklar kimi Türk Bəylikləri qurulmuşdur.

1077-ci ildən sonra Suriya Səlcuqlu məliki olan Tutuğ, özünü sultan elan edərək,

1117-cı ildən bölgədə hakimiyyət Atabəylərin əlinə keçdi. Suriya Səlcuqlarının Şam qolu, Atab ə y Tuğtəkin tərəfindən yönətilirdi. Səlahəddin Əyyubinin ölümündən sonra bölgəyə bir başqa Türk dövləti olan Məmlüklülər hakim olmuşdur. Anadoluya hakim olan Səlcuqlu Dövləti isə 1243-ci ildə Moğolların yapdığı savaşıda məğlub olmuşlar. Bu basqının nəticəsində özəlliklə Kayseri və Sivasda yaşayan türkmənlər, Məmlük sultanı Baybars zamanında Suriya bölgəsinə yerləşmişlər. Bu dönəmdə Suriyaya gelib Şamda yerləşən türkmənlər, Elxanlı hökümdarı Əbu Səid Bahadır xanın ölümündən sonra çıxan siyasi konfliktdən faydalanaraq 1337-ci ildə Elbistan yaxınlığında Dulqadiroğulları bəyliyini qurmuşlar. Yavuz Sultan Selim, 1516-cı ildə Məmlüklüləri yenərək bu günkü Suriya torpaqlarını Osmanlılara bağlamışdır. 1916-cı ilin sonuna qədər bu bölgədəki Türk hakimiyyəti, kəsintisiz olaraq 402 il sürmüşdür. Bu sürədə bölgə insanları, dərin Türk kültürünün təsiri altında qalmışdır. Bu təsir özünü ən çox dil qonusunda göstərmişdir. Suriya ərəblərinin ləhcəsi ən çox türk sözləri qəbul etmiş ərəb ləhcəsidir. I Dünya Savaşının sonuna qədər Osmanlı hakimiyyətində qalan Şam, Trablus və Hələb əyalətləri şəklində yönətilən Suriya, Türk yönətimi altında kültürəl, sosial və ekonomik sahələrdə qalxınma və ən sabit dönəmini keçirmişdir. 30 oktyabr 1916-cı il Mondoros müqaviləsinə qədər aşağı yuxarı 500 il Türk hakimiyyətində qalan Suriya, ingilis və fransız işğalına uğramış, 1936-cı ildə isə Fransadan asılı cümhuriyyət olmuşdur. 20-cı əsrin ortalarında çox sayda Suriya türkməni ərəbləşmiş, beləcə bu ölkədə yüz illərdir sürən assimiliyasiya son dönəmdə də davam etmişdir. Oğuz türkmənlərinin və Məmlük qıpçaqlarının nəvə-nəticələri olan Suriya türkmənlərinə Bayır-Bucaq türkmənləri də deyilməkdədir. Türkmənlər Suriyada azınlıq kimi qəbul edilməməkdədir. Xalq içərisində də “türkmənlər” olaraq adlandırılır. Suriyada Bayat, Afşar, Kadirli, Ərəbli, Bəymişli, Haçəli, Qarakeçili, Əsabəli, Musabəyli, Elbəyli, Axar, Heyran, qaraşlı, çandırlı, Günəşli, Sincar kimi türkmən boyları yaşamaqdadır. Bu türkmən boyları ilə Anadoludaki Türk boyları arasında inanclar, gələnəklər və folklor baxımından çox önəmli bənzərliklər var. Suriyada yaşayan türkmənlərin sayı haqqında yaxın

zamanlarda verilən təxminlər – 1 milyon daha azdır. Gerçək rəqəmlər 3 – 3,5  milyon arasında təxmin edilir. Bunların üçtünə ərəbləşmiş türklənləri də gəlsək, onların sayı iki qat artır. Suriyadakı türkmənlərin başında olanKal Muhamməd Mustafa Paşa, onun oğlu Haçı Nasan Mustafa Paşa,şemdi Faruk Mustafa Paşa Əcəmdəki Belva Merhan( Selva) kəndində yaşayırlar. Özləri Suriyadakı türkmənləri yüzillərdir bir arada toplayan Haçəli tayfasındandır.

Suriyada toplam 523 türkmən kəndi vardır. Suriya hökuməti, son illərdə türkcə yer adlarını ərəbləşdirməyə başlayıb. Əsabəyli – Əsəviyyə, Kabamaz – Bəlutiyyə, Merhan – Selva, Daşlıoyuk – Talhacr, Turunca – Umitüyur, Karınca – Behlüliyyə olmuşdur. Suriyada türkcə təhsil verən bir məktəb olmadığı üçün türkmənləri bir arada tutan hər hansı təşkilat yoxdur. Kənd və qəsəbələrdə yaşayan türkmənlər öz aralarında türkcə qonuşmağı sürdürürlər. Yüksək təhsil alan türkmənlərin sayı çox azdır və onlar da Türkiyədəki məktəblərdə oxumuşdur. Türkcə çıxan mətbu yayın orqanları, 1922-ci ildən 1937-ci ilə qədər sürgündə olmuş Refik Halitin sayəsində çıxan “Doğru Yol” və “Vəhdət”dir. Suriya türkmənləri şivələri və ədəbiyyatları baxımından Türkiyənin bir uzantısı kimidir. Suriyada qonuşulan ağız da, Türkiyənin Hatay bölgəsində qonuşulan türkmən ağızlarının eynidir. Hama və Humus türkmənlərinin şivesə isə əski Osmanlı dilinə daha yaxındır. Və bazi hallarda Azərbaycan türkcəsinə də yaxın sayılır. Suriyanın Ağ dəniz sahillərində başda Lazzikiyə şəhər mərkəzində Basit, Bayır, Behlüliyyə, Kesap məhəllərində Bayır-Bucaq türkmənləri yaşamaqdadır. Suriya hökuməti burada son illərdə türkcə yer adlarını ərəbcəyə çevirmişdir. Lazzakiyədə olan bəzi türkmən kəndləri: Karamustafa, Büyükpınar, Kıy Çiçekliyaz, Hayat, Sallor, Al Yamamah, Assamra, Şamam, Um Tuyur, Zənzəf, Turunc, Meydancık, Hacranlı, Hasancık Saray, Camuslu, Bədirsiyə, Karaca, Camurlu, Bostancık, Fakıhasan, Karabacak, Mollomahmutlu, Ubeydiyə, Karamanlı Kara Cücük, Türkmenli, Çalkamanlı, Ali, Elmalı, Abanlı, Bayır, Gebelli, Dervişhan, Gebere, Şeren, Karaahmet, Yumuşak, Melikli, Kebir, Murtlu, Karakisa, Ulucak, Karapınar, Karamanlı, Yukarı Karamanlı, Saldıran, Karacagöz, Asapınar, Kulcuk Pınar, Cukurcak, Nisibin, Daşdaşan, Covkaran, Sarraf, Kapıkaya, Ablaklı, Kapaklı, Canacık, Çınarlı, El Kasap, Kislecik, Kuruca, Kızınca, Ağcabayır, Sulayıp. Osmanlı Dövləti dönəmində Türk əhalisinin idari mərkəzi Hələb idi. Hələb küçələrində türkcə qonuşulan bir yerdi. Türk memarlığı və sənət əsərləri Hələbdə olduqca çoxdur. Hələb şəhərində türkmənlərin sayı 400 min təxmin edilir. Hələbdə bəzi bəzi türkmən kəndləri: Kərpicli, Daşlıoyuq, Sakizlar, Bozluca, Ağdaş, Beyliz, Kanlı Köy, Gavureli, Belverən, Kurucu Höyük, Taşatan, Dadlı, Belli, Sakkalveren, Kara Yakub, Karataş, Karakuz, Balalıköy, Bandarlık, Duraklı, Anbarlı, Karabaş, Birelli, Avşar, Küllü, Dabık, Yazlı bağ, Kara Mazraa, Azak, Havaköy, Sinekli, Çobanbey, Kurt, Öküzöldüren, Kalkum. “Humusda kim desə ki, mən türkmən deyiləm, demək o Humuslu deyil”. Bunu Suriya tarixçisi Süheyl Zakkar deyib. Həm o, həm də əski ərəb tarixçisi Bin Əl Əsirə görə, 11-ci əsrdə Humusu böyük bir zəlzələ tamamilə viran etmişdir. Sonra Humusu yenidən təmir edən türkmənlərdir – zingilər və Səlcuqlular. Humusun mərkəzində əski yerlərindən birində adı Haratul-Türkmən və əski şəhər qapılarından biri Babu-Türkməndə (Türkmən qapısı) bu günlərdə yaşayan türkmənlər təmamən ərəbləşmişlər. Türkmənlər genəlliklə Humusda və Humus kəndlərində və bəzi Hama kəndlərində yaşamaqdadır. Osmanlı imperatorluğunun dövründə buralara yerləştirilməyə dəvət edilən oymaqlar bunlardır: Kara Avşar, Ünallı, Düşer oğlanı, Hama Deyeri, Mustafa kethüda, Hama Düyeri, Dərviş kethüda, Şam Bəymişlisi, Hüccətli, Kapu-uyak, Çozlu Çerkez-oğulları,

Bozlu, Salur türkmənləri, Dindaş oğlu, İsmail Bozuluca, Gəncəli Avşar, Qızıl Əli, Kara Halil.

Humus və Hamaya bağlı bazi türkmən kəndləri: Zara, Mitras, Bdada, Arcun, Alhusun, Dar Kabira, Kızıl, Burc Kaya, Akrab, Kara Halilli, Tulluf, Hazzur, Huvvur El Türkman.

Türkmənlərin kütləvi yaşadığı yerlərdən biri Künteyra bölgəsi Fələstin sınırlarına çox yaxındır. Qafqazdan gələnlər 1878-ci ildə buraya yerləşmişlər. Buradakı bəzi türkmən kəndləri: Hafr, Əl Qadiriyyə, Kafr Hafah, Zabya, Əl Rezzaniyyə, Əhmədiyyə, Hüseyniyyə, Ayn Kura, Ayn Sümsüm,Ayn Alak, Üleyka, Ayn Ayşa , Şam və Draa şəhərlərində türkmənlərin oturduğu böyük bir məhəllə vardır. Ayrca Havran ovasında da türkmənlər var. Şamda və Draada olan bəzi türkmən kəndləri: Kaldun, Ruhaybə, Adra, Busra, Maarba, Burak kəndləri var.

DR.MUKHTAR FATIH TÜRKMƏNOĞLU