İbrahim Quliyev
AMEA-nın Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitunun elmi işçisi
e-mail: vhgazet@gmail.com
Məlum olduğu kimi, dahi Nizami Gəncəvinin ədəbi irsi təkcə poetik baxımdan deyil, həm də öz dövrünün və öz dövrünə qədərki ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi münasibətləri, dini –fəlsəfi görüşləri, coğrafi, tarixi, astronomik bilikləri, fars dilinin leksik –qrammatik xüsusiyyətlərini öyrənmək nöqteyi – nəzərindən əvəzolunmaz mənbədir. Nizami əsərlərinin qeyd etdiyimiz müstəvidə tədqiqi orta çağdan başlayaraq bu günədək davam etməkdədir. Yer üzündə ilk kanonik mətn olan Avesta və zərdüştiliyin dini-fəlsəfi mahiyyətinin araşdırılmasında, zərdüştilik ayin və mərasimlərinə məxsus bir çox termin və ifadələrin tədqiqitində Nizaminin beşliyi xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Bunu hələ orta əsrlərin bəzi fars dili lüğətlərinin tərtibi zamanı Nizami əsərlərindəki “Avesta” və zərdüştiliklə bağlı dil vahidlərinin xüsusi leksik qruplarda verilməsi də təsdiqləyir. (7.20) Məsələn, XVII əsrin başlanğıcında Məhəmməd Qasim Süruri tərəfindən hazırlanmış “Məcmə-ül- fürs” lüğətində toponomik adlar izah edilərkən Nizami dilində işlədilən atəşgah və müqəddəs sitayişgahlar toponomika kimi götürülmüş və beytlər əsasında təqdim edilmişdir. Nizami dilindəki zərdüştilik termin və istilahlarına XVI əsr lekskoqrafları Şeyx Ziyanın “Töhfət-üs-səadət”, Məhəmməd ibn Lad ibn Əbd-ül Vəhhab Dəhləvinin “Müəyyid-ül –füzəla”, Hüseyn Vəfainin “Risalə”, Hafiz Sultan Əli Übəhinin “Töhfət-ül -əhbab”, Əbd-ür-Rəhim ibn Əhmədin “Kəşfül-lüğət vəl-istilahat”, Mirzə İbrahim Şah Hüseyn İsfəhaninin “Fərhəng- i İbrahimi”, Şeyx Allahdad Feyzinin “Mədar-ül – əfazil” və XVII əsrin elm adamları Cəmaləddin Hüseyn İncunun “Fərhəng-i Cahangiri”, Əli Yusif Şirvaninin “Dürr-i dürr”, Əbd-ür Rəşid ibn Əbd-ül Cəfur Hüseyn Tətəvinin “Fərhəng-i Rəşidi” əsərlərində, o cümlədən XVII əsr alimlərindən Məhəmməd Hüseyn Bürhan Təbrizinin “Bürhan-i qate”, son dövr Məhəmməd Padşahın “Fərhəng-i Anəndrac”, Məhəmməd Kərim ibn Mehdiqulunun “Bürhan-i came”, Rzaqulu xan Hidayətin “Fərhəng-i Əncümənara-yi Nasiri”, Əli Əkbər Dehxudanın “Lüğətnamə” , doktor Rəhim Əqiqinin “Fərhəngname-yi şeiri” və s. əsərlərdə yer verilmişdir. Nizami bütün əsərlərində, xüsusən də mövzusu Sasani dövründən götürülmüş “Yeddi gözəl” və “Xosrov və Şirin”də öz qəhrəmanlarının yaşadığı dövrü, o zamanın adət və ənənələrini, sosial və dini münasibətləri təsvir edərkən, hadisələrin baş verdiyi məkanların real mənzərəsini canlandırarkən zərdüştilik dininin əsas kult və atributlarından yan keçə bilməmiş, yeri gəldikcə, bu dinin adət və ənənələrini, ayin və mərasimlərini əks etdirməyə, onun dünya və kainat haqqındakı təsəvvürlərinə və fəlsəfi mühakimələrinə toxunmuşdur. Nizaminin əsərlərindəki bir çox təşbih və istiarələrin də mənbəyi zərdüştlikdir.
Məs.
Məcusi melləti hendustani
Ço Zərdüşt aməde dər Zend xani.
(1.150)
Şair kömürün vəsfinə həsr etdiyi beytlərdə od üstə yanan kömürü hindistanlı bir məcusa, kömürün özünü isə “Zend” oxuyan Zərdüştə bənzədir. Çünki Zərdüşt oda həvəskardır.
Nizamişünaslar arasında bu günə qədər dini-fəlsəfi baxımdan mübahisəli qalan “Sirlər xəzinəsi”nin özündə belə artıq şairin zamanı üçün arxaikləşmiş və onun bu dövrdəki islami baxışları ilə daban-dabana zidd sayılmalı olan bəzi zərdüştilik istilah və ifadələri yer almışdır. Məsələn, adıçəkilən əsərin birinci minacatıının mahiyyətini şair “dər siyasət və qəhr-e yəzdan”, ikinci minacatını isə “dər bəxşayeş və əfv-e yəzdan” yarımbaşlıqları ilə təqdim etmişdir (1.3; 1.5) Göründüyü kimi, şair burada nə ərəbcə Allah, nə də farsca xuda, xudavənd, afəridegar sözlərindən istifadə etməmiş, bunların əvəzinə “yəzdan” sözü işlətmişdir. Doğrudur, “Sirlər xəzinəsi”nin 1947-ci il tərcüməsində həmin yarımbaşlıqlar buraxılaraq “Minacat-e əvvəl” “Tövhid və Minacat”, “Minacat-e dovvom” isə sadəcə “Minacat” kimi verilmişdir. (2.4; 2.6) “Yəzdan” sözü Nizami əsərlərində Allah, yaradan, xaliq, xuda, xudavənd mənasında işlənmişdir. “Yəzdan” sözü əslində “izəd”in cəm formasıdır və Məzdyəsna dinində mələkin adı ilə bağlıdır. Lakin fars ədəbiyyatında bu söz bütövlükdə “xaliq-e mütəal” mənasında işlənmişdir” (4.43). Bürhani Qatenin “Fərhəng parsi”sində deyilir: “İzəd… Xudanın mübarək adıdır. O, Allah mənasındadır, onun tərcüməsidir. Bəlkə də Allah izədin tərcüməsidir.” (5.38) “İzəd “Avesta”da “yəzət”, sanskritdə “yəcət” kimi işlənmişdir, “sitayişdə durmaq” mənasındadır. “Avesta”da əsasən “izəd-e minu” (göy, yaxud cənnət mələyi) və “izəd-e cəhani” (dünya mələyi) xatırlanır. Ahurəməzda “izədan-e minu”un, Zərdüşt isə “izədan-e cəhani”nin başında durur. Pəhləvi dilində “yəzd” və “yəzdan” kimi işlənir. “Yəzdan”ın məqsədi Allahın təkliyidir.Ahurəməzda minuların böyüyü olduğu üçün ruhani aləmdə sitayiş və dua edənlər hər şeyi yaradan Ahurəməzdanın zatında mərkəzləşdiriblər və buna görə də ona cəm şəklində, yəni yəzdan kimi müraciət olunur. İzədanların ən böyük həmkarları olan yəzdanlara emşəspəndan deyirlər. Zərdüşt dinində hər yaxşı və gözəl şey üçün bir izəd qaildir, ona dua və səna edilir. “Yəşt”in günəşində min yüz minu izədi vardır. Günəş parlayan kimi həmin izədlər ayağa qalxıb, onun nurunu götürərək yaradan Ahuraya məxsus Yer üzünə səpələyirlər ki, doğru cahan və doğru mövcudata pərvəriş versinlər”. (3)
Firdovsinin yazdığına görə isə, Zərdüştdən əvvəl yaşayan bütün padşahlar Yəzdanpərəst olmuşlar. “Avesta”da sifət kimi işlənən “izəd”in “yəzətə” formasına rast gəlinir ki, burada o, “pərəstiş etmək”anlamını verir. Yeri gəlmişkən, beş kitabdan ibarət olan “Avesta”nın “Yəsna” və “Yəşt” hissələrinin adlarındakı “yə” hissəciyi də bu sözdən alınmış və mələklərin sitayişdə durması mənasını verir. Nizami “Xosrov və Şirin”i də “be nam Yəzdan-e pak” sözləri ilə başlayır. Məhəmməd Moin “Yəzdan” sözünün farsdilli ədəbiyyatda əsasən cəm halında da tək mənada, yəni tək xudavənd, tək yaradıcı şəklində işləndiyini, nəzərə çarpdırsa da (4.160), Nizaminin əsərlərində onun bu sözün Allah mənasında tək variantına da rast gəlirik.
İzəd ku dad cəvani vo molk
Molk tora dad o to dani vo molk
“Sirlər xəzinəsi” “dər xitab-e zəminbus fərmayəd” (1.16)
……………………
Tərazu-ye həme izədşenasi,
Çe başəd coz dəlili, ya qiyasi.
“Xosrov və Şirin” “Dər tohid bari” (1.95)
……………………………………….
Hesabira kəzin qonbəd birun əst,
Coz izəd kəs nəmidanəd ke çun əst.
“Xosrov və Şirin” “Çequnegi-ye fələk” (1, 311)
……………………………………………..
Bebala-ye u kaizəd arastəst
Həm arayiş-i – izədi rastəst.
“Şərəfnamə” dər nemət-e xacey-I kainat (1. 702)
Yaxud “Yeddi gözəl” (1.497), “leyli və Məcnun” (1.350) “Şərəfnamə” (1.693) poemalarının girişində də “be nam-e izəd-e bəxşayənde” birləşməsi işlənmişdir.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, bu sözlərin hamısı Nizaminin əsərlərində xuda, xudavənd, afərideqar, Allah sözünün, bir sözlə, monoteizmin sinonimi kimi işlənmişdir. Bu da təbii idi, çünki Nizami din və təriqətlərdən nə qədər yüksəkdə dayansa da, ortadoksal islamın diqtə etdiyi şərtlərlə barışmalı idi. Hətta onun qədim, atəşpərəstlik dövründən götürülmüş mövzulara müraciət etməsi belə müasirləri tərəfindən birmənalı qarşılanmırdı. “Xosrov və Şirin” in “ozrəngizi dər nəzm-e kitab” (1.114) və “nekuheş-e hosudan” (1.343) bölmələrində şair rəqiblərinin “əlində qılınc” onun üzərinə yeriyərək “dər tovhidi zən kavaze dari, çera rəsm-e moğanra taze dari? Soxəndanan delətra morde danənd, əgər çe Zendxanan zende xanənd” (1.115) (Avazın var ikən tohiddən danış, muğların ayinlərini niyə təzələyirsən? Söz biliciləri sənin ürəyini ölmüş bilərlər, Zend oxuyanlar diri hesab etsələr də…) demələrindən şikayətlənir. Buna görə də şair “Xosrov və Şirin”in son hissələrində onlara cavab verməyə məcbur olur:
Məbin katəşgəhira rəhnəmunəst
İbarət bin ke təlğ əndud xunəst.
(1.343)
(Atəşgəhı (bu əsərdə) aparıcı (əsas süjet xətti) görmə, onu təlğ ilə yoğrulmuş qan (kimi) gör).
Bununla belə Nizami Gəncəvi “Yeddi gözəl” və “İskəndərnamə”də yenidən atəşpərəstlik dövrünün mövzularına qayıtmışdır. Vəhid Dəstgərdi yazırdı ki, “(Nizami) hər yerdə Zərdüşt və Zendin adını ehtiramla çəkir”. (6.158)
Şairin əsərlərində atəşpərəstlik dininin yaradıcısı olan Zərdüştün adına tez-tez tək və müxtəlif mürəkkəb birləşmələrdə rast gəlirik. “Zend” sözü isə həm ayrılıqda, həm də “Zend-e Avesta”, “Zend-e Zərdüşt”, “Zend-e məcus”, “Zend-e Gəştasb” kimi izafət birləşmələri ilə birlikdə təzahür edir. Əvvəlki yazılaımızda qeyd etdiyimiz kimi, Nizaminin Zərdüştə və zərdüştiliyə münasibəti birmənalı olmamış, “Sirlər xəzinəsi”ndən “İskəndərnamə”yə qədər mürəkkəb bir idraki yol keçməklə təkmilləşmiş, sonda bəşər mədəniyyətinin ən qiymətli nümunəsi kimi dəyərləndirilmişdir. “Sirlər xəzinəsi”nin “məğalət-e dovvom dər ədl o negəhdari-ye insaf” (1.38) bölməsində Nizami bir islam təəssübkeşi mövqeyindən çıxış edərək, zərdüştiliyə mənfi münasibətini bildirir və onun kultu olan Günəşə arxa çevirməyi məsləhət bilir:
Ruy bedin kon ke ğəvi poştist
Poşt bexorşid ke zərdoştist.
(1.39)
(Üzünü dinə çevir (o) güclü arxadır, arxanı günəşə çevir ki, (o) zərdüştidir(Zərdüştdən nişandır))
Lakin son əsərdə “İskəndərnamə”nin ikinci hissəsində – “İqbalnamə”də Nizami özünü Zərdüştlə, yaratdıqlarını Zəndlə müqayisə etməklə Zərdüştün böyük düha, Zendin isə ilahi nəğmə olduğunu etiraf etmişdir.
Ke amuxt in zöhrera zir zend
Ke sazəd nəvaha-ye Harutbənd.
Bedin sehr keu ab-e Zərdoşt bord
Besa zəndra katəşe zend mord.
(1.979-980)
(Zöhrəyə Zənd pərdəsini kim öyrətdi ki, Harutu bəndə salan nəğmələr yaratdı. Bu sehrlə (yəni mən öz şeirimin sehri ilə) bir çox Zənddən Zərdüştün suyunu çəkdi, Zend atəşi söndü.)
“İskəndərnamə”nin nəşrinə yazılmış şərhlərdə yuxarıdakı beytlərin izahı aşağıdakı kimi verilmişdir: “”Zənd” – atəşpərəstlərin peyğəmbəri Zərdüştün kitabının adıdır. Buna “Zənd-Avesta” da deyilir. Nizami öz təbini “Zənd” oxuyan Zöhrəyə, şeirlərini isə də Zöhrənin cəzbedici nəğmələrinə bənzədir. Yəni mənim sehrə – qüvvətə malik sözlərimin müqabilində Zərdüştün sözləri kölgədə qaldı, çox “Zənd”lər rövnəqdən düşdü”. (9.258) Lakin onu da qeyd edək ki, həmin beytlərin azərbaycancaya tərcüməsində daha çox vəzn və qafiyəyə diqqət yetirildiyindən, fikir tam aydın olmur. Tərcüməni olduğu kimi veririk:
Zöhrəyə o “Zənd”i kimlər öyrətdi,
Oxuyub Harutu tamam bənd etdi?
Sehirli nəğməmdən Zərdüşt xar oldu.
Söndü çox “Zənd”lərin alovu, odu
(Kitabın yazılmasının səbəbi 9.28.)
İlk baxışdan bu misralardan belə çıxır ki, sanki Nizami Zərdüştün “xar olmasına”, “Zəndlərin alovunun, odunun” sönməsinə sevinir, əslində isə o, Zərdüşt kimi Zendəbənzər bir əsər yazmasından fəxr etdiyini oxucuya çatdırır. Bunu şairin “Yeddi gözəl” poemasındakı aşağıdakı beyt də təsdiqləyir.
Deyr-e in namera ço zend-e məcus
Celvezan dadeəm behəft ərus.
(Səbəb-e nəzm-e kitab,1. 505)
(Bu dastanın deyrini məcus Zəndi kimi bəzədim, yeddi gəlinlə cilvələndirmişəm). Həm də Nizami Zend dedikdə təkcə “Zend Avesta”nı nəzərdə tutmur, o, bütün zərdüşti ədəbiyyata işarə edir. Bunu öncəki beytdəki “bir çox Zənd” və tərcümədəki “çoxlu zəndlər” ifadəsi də təsdiq edir. Amma etiraf edək ki, bu beytin “Mən bu dastanı “Zənd” tək bəzədim, yeddi dilbərlə qənd tək bəzədim” (10. ) kimi tərcüməsi də fikrin anlaşmasında çətinlik yaradır. Nizami o “deyri” “qənd tək” bəzəməkdən deyil, “yeddi gəlin”lə bəzəməkdən söhbət açır.
Ümumiyyətlə, Nizami bir zamanlar atəşkədələrdə oxunan “zənd nəvası”, “zənd nəğməsi”ni yüksək sənət nümunəsi kimi dəyərləndirməklə oz əsərlərinin də gözəlliyini məhz onunla müqayisədə nəzərə çarpdırır.
Terenqaterengi ke zəd saz-e u,
Beh əz zend-e Zərdoşt o avaz-e u.
(1.847)
“Şərəfnamə”nin “Bəzm-e İskəndər ba Noşabe” hissəsində şahalayiq məclisdə çalınan musiqini Zərdüşt Zəndi ilə müqayisə etməklə Nizami bir daha Zərdüşt Zendinin təkrarsız kitab olduğuna diqqəti çəkir.
“Həft peykər”də Nizami “Zend-e Gəştasbi”, yəni “Gəştasb zend”i ifadəsini də işlətmişdir.
Zend-e Gəştasbi be coz to ke xanəd,
Zendedar Kəyan becoz to ke manəd.
(1.543)
(Gəştasb Zəndini səndən başqa kim oxuyar, Kəyandan (Kəyan nəslindən) səndən başqa kim qalıb?)
Şairin əsərlərində tez-tez rast gəlinən atəşpərəst, muğ (cəm şəklində moğan), zərdüşti, məcus, gəbrani, gəbri kimi sözlər çox vaxt bir-birinə sinonim kimi işlənmişdir. Bununla bərabər, şair atəşpərəst sözünü özünəməxsus şəkildə mənalandırmışdır:
Ze suz-e eşğ behtər dər cəhan çist
Ke bi u qol nəxəndid, əbr negərist.
Həman gəbran ke bər atəş neşəstənd,
Ze eşğ-e afitab atəşpərəstənd.
(“Xosrov və Şirin”, “Soxəni çənd dər eşğ” 1.113)
Bəzən də şair fikrin tam aydın olması və mənanı qüvvətləndirmək üçün eyni mənalı sözlərin izafətli birləşmələrindən istifadə edir:
Şode xar əz atəş ço gol-e zər bedəst,
Nə çon xar –e zərdoşti-ye atəşpərəst.
(Şərəfnamə 1.846)
(Tikan atəşdən əldə sarı gül kimi, atəşpərəst zərdüştinin tikanı kimi yox(olmuşdu).) Burada bir məsələni də qeyd edək ki, Nizami öz dövrünün ictimai-siyasi, monarxist idarəçilik üsulunu, dini- fəlsəfi görüşlərini təsvir və təhlil edərkən əsasən onu atəşpərəstlik zamanının “ədl və insafsaziliyi” ilə müqayisə etmiş, bir çox halda da üstünlüyü ikinciyə vermişdir. Bununla bərabər, İskəndər və atəşpərəstlik qarşılaşmasında şair atəşpərəstlik ayinini aradan götürdüyünə görə İskəndərə bəraət qazandırır. Bunu o, İskəndər zamanında “din-e dirinə”nin öz əsl mahiyyətindən uzaqlaşması, atəşgahların mey və əyyaşlıq yuvasına çevrilməsi ilə izah edir. Bəlxdəki “Azəgəşb” atəşgahının dağıdılması səhnəsinin təsvirində də bunu görürük:
Ço xosrov bər an gəncdan dəst yaft,
Moğənra əz cam-e moğan məst yaft.
Behişt-e sənəmxane bi hur kərd
Ze duzəxpərəstəndera dur kərd.
(“Şərəfnamə”, “dastan” 871s.)
(Hökmdar o xəzinə evinə əl tapdı (yol tapdı)), müəğləri muğlar camından məst gördü. Sənəmxana behiştindən hürini çıxardı, cəhənnəmpərəstləri qovdu)
Şair bəzən belə “muğ”lara “moğ- e hindu” da deyir:
Lalə beatəşgəh-e raz aməde,
Çon moğ-e hindu benəmaz aməde.
(“Sirlər xəzinəsi”, Xəlvət-e əvvəl s. 27)
Amma hər bir fəslin açarı kimi verilən saqinamələrdəki “muğ”, “moğan” obrazlarına münasibətdə şairin dərin təəssüf və kədər hissi keçirdiyini də açıq –aşkar görürük. Ümumiyyətlə, Nizami sadə “muğ”a münasibətdə müsbət, kahin rolunda çıxış edən, atəşkədəni meyxana və əyləncə evinə çevirən “muğ”a isə olduqca sərt mövqe nümayiş etdirmişdir. “İqbalnamə”dəki “Qibtli Mariyənin hekayəsi və onun kimyagərliyi” adlı kiçik “həvəs” dastanında da bunu aydın görürük:
Moğənni rəh bastani bezən,
Moğane nəvayi-moğani bezən.
Mən binəvara ba an yek nəva,
Gerami kon o gərmtər kon həva.
(“Xerədnamə”, 1000 s.)
(Müğənni, gəl, qədim ladda çal, muğlar kimi bir muğlar havası çal. Mən çarəsizi həmin nəva ilə əzizlə, havanı qızdır.)
Şair hələ “Leyli və Məcnun”da “mey-e moğane” ni dərdlərinə əlac bilmişdi.
Saği, ze rəh-e bəhane bər xiz,
Piş ar, mey-e moğane bər xiz.
(“Leyli və Məcnun” “Xersəndi və ğənaət”, 381)
“İskəndərnamə”nin hər iki kitabında – “Şərəfnamə” və “İqbalnamə” də şairin xitablarının ünvanı kimi çıxış edən bu “muğ” obrazı ilham pərisi, “Hatifdən gələn səs”in mənbəyi kimi təzahür edir. T.Kərimli haqlı olaraq “Nizami poemalarında bir janr forması kimi özünə yer tapmış və xüsusi formal əlamətlər qazanmış bu “saqinamə”ləri” passiv dialoq nümunəsi kimi təqdim etmişdir. (11.210) Həqiqətən də, şairin muğa, muğana xitabı daha çox onun özünə müraciətidir, öz ovqatının, ruhi vəziyyətinin göstəricisidir. Bu da görünür, həqiqi muğların bir zamanlar ruhaniyyət aləmi, kosmoqonik təsəvvürlərlə bağlı olmalarından irəli gəlmişdir. (Təsadüfi deyil ki, “İskəndərnamə”nin “Şərəfnamə” hissəsində “saqinamə” başlığı altında verilən beytlər, “Xerədnamə”də birbaşa “Moğənninamə” kimi təqdim edilir. Bu da fikrimizcə “Xerədnamə”nin daha çox dünya, kainat, yaranış, ruh və həyat haqqındakı mühakimələri əhatə etməsi ilə bağlıdır. Çünki Nizamidə təsadüfi heç nə yoxdur.)
Üstəlik, bu “muğ”lar hələ atəşkədələrinin külü tam soyumamış “Gəncəyə yaxası düymələnən şairə” mənəvi baxımdan çox yaxın idi. Hətta zərdüştiliyi “din-e parsi” (12) adlandıranlar belə muğların “Athravan”dan (Azərbaycan) olduqlarını etiraf edirlər. “Muğlar əslində mad qövmünün bir qəbiləsidir ki, ruhaniyyət məqamı istisnasız olaraq onlara aid idi. Zərdüştilik ayini İranın Qərb və Cənub bölgələrində, yəni Mad və Parsda yarandı, muğlar yeni dinin öndə gedənləri oldular. “Avesta” kitabında ruhani təbəqəsinin onların qədimdə malik olduqları adlarla, yəni atrəvan adlandıqlarını görürük. Amma əşkanilər və sasanilər dövründə bu tayfaya əsasən “muğan” (muğlar) demişlər. (13, 2001)
Niaminin əsərlərində atəşpərəst və zərdüşti mənasında geniş işlənən sözlərdən biri də gəbri-dir. Yeri gəlmişkən, həmin söz bu gün Azərbaycan dilində daha çox mənfi çalar daşıyan “gəbərmək” feli şəklidə qalmışdır. Təssüf ki, “Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti”ndə “gəbərmək”, “gəbərtmək” və gəbərdilmək” kimi verilən bu felin etimologiyası barədə heç bir izah vrilməmişdir. (14, 148) “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”ndə isə, “gəbərmək”lə bağlı “gəbr” sözü də daxil olmaqla 7 dil vahidi işlənmişdir. (15, 242) Əslində isə, bu söz zərdüştiliyə aid “gəbr” isimindən, yaxud “gəbri” sifətindən törəmişdir. Onun mənfi çalar daşıması islamdan sonrakı dövrə aid olmuşdur. Görünür, Nizami dövründə də bu söz müsbət mənada işlənməmiş, lakin Nizami “gəbriləri” öz müasirləri ilə müqayisədə daha müsbət hesab emişdir.
Cəhan ze atəşpərəsti şod çenan gərm,
Ke bada zin mosəlmani tora şərm.
Mosəlmanim ma u gəbri nam əst,
Gər in gəbri mosəlmani kodam əst.
(“Xosrov və Şirin” 1.120)
Şairin əsərlərində möbid, hirbid, atərvan kimi atəşkədə ruhanilərinin konkret rütbə adlarına da rast gəlirik. Nizami dövrün “din təəssübkeşləri”nin əqidə və əxlaq, mənəviyyat və insanlıq keyfiyyətlərini göstərmək, öz zamanındakı mənəvi deqradasiyanı diqqətə çatdırmaq üçün onları qədim atəşpərəstlik kahinləri, hind möbidlərilə müqayisə edir və birinciləri onlardan ibrət götürməyə çağırır. Şair hələ sufi orientasiyalı “Sirlər xəzinəsi”ndə “dər nekuheş-e cəhan” (1.69) adlı 13-cü məqalətə aid “dastan-e hacı və sufi”də (1.70) sufini tamahkarlığına görə tənqid etdiyi halda, “dastan-e mobid-e sahib nəzər”də hind möbidini əməllərinə görə təqdir edirdi.
Ey ke mosəlmani vo gəbrit nist,
Çeşme vo qətre əbrit nist,
Kəmtər əz an mobed-i hindu məbaş,
Tərk cəhanquy, cəhanqu məbaş.
(1.66)
(Sən ki, müsəlman və gəbri deyilsən, sənin buludunun çeşməsi və qətrəsi yoxdur, o hind möbidindən kəmtər olma, dünyadan dəm vurmağı tərk et, dəm vuran olma). “Xosrov və Şirin”də isə şair atəşpərəstliyin nizam və qaydalarından danışarkən zərdüştilərin baş ruhanisi (16, 405) kimi möbidlərin fəaliyyətinə daha tez-tez toxunur. Əsərin “Rəftən-e Şapur digər bar betələb-e Şirin” fəslində atəşpərəstliyin dövlət dini olduğu çağlarda sarayda hətta şahın yeməyinə möbidlərin nəzarət etməsindən, yalnız onların göstərişindən sonra şahın yeməyə əl uzatmasına icazə verilməsindən danışılır. Bu da möbidlərin sarayda son dərəcə böyük nüfuza malik olmalarını göstərir:
Ço aməd vəxt-e xan daray-e aləm,
Ze mobed xast rəsm-e bacbərsəm.
Be hər xordi ke Xosrov dəstgəh daşt
Hədis-e bac-bərsəmra negəh daşt.
Hesab-e bacbərsəm an çenan əst
Ke əz bər çaşnigiri neşanəst.
Ecazat başəd əz fərman-e mobed
Xorəşhara ke in nik əst o an bəd.
(1.154)
(Yemək vaxtı gələndə dünyanın sahibi möbiddən bacbərsəm rəsmini (icra etməyi) istədi. Xosrov hər nəyə əl uzadırdısa, bacbərsəm qaydasını gözləyirdi. Bacbərsəm qaydası o deməkdir ki, hər bir yeməyin dadına baxılır. Yeməyin yaxşı, pis olması müəyyənləşdikdən sonra möbidin fərmanı ilə onu yeməyə icazə verilir.)
“Yeddi gözəl”də isə möbidlər ölkənin, şahın, sarayın taleyini həll edən vəzir, siyasi taleyi müəyyənləşdirən hökm sahibi kimi çıxış edirlər. Bəhram atasının ölümündən sonra hakimiyyətdən kənarda qaldıqda möbidlərlə məsləhətləşməli olur.
Çon şəh in qoft o rəyha şod rast,
Pirtər möbid əz miyan bər xast.
(“Həft peykər” 1.542)
Nizami eyni zamanda möbidlərin əhd sındıran olmadığını, sədaqətli olmalarını da diqqətə çatdırır. Onlar Bəhramın hakimiyyət haqqını tanısalar da, ancaq qoca şaha verdikləri vədi yerinə yetirməyə borclu olduqlarını bildirirlər və Bəhram da bu səmimiyyəti qəbul edir.
Mobidan gər noənd o gər kohənənd
Həme əz yek zəban dər in soxənənd.
(1.543)
Nizamnin əsərlərində tez-tez rast gəldiyimiz “Avesta” sözlərindən biri də “hirbod”dur.
Ço beşekəst bər hirbod poştra,
Bər əndaxt ayini Zərdoştra.
(1.870)
(Elə ki, hirbodun belini qırdı, Zərdüşt ayinini devirdi.) Nizami İskəndərinGilana gələrək orada atəşkədəni tar-mar etməsi ilə bağlı bu sətirləri qələmə almışdır. Nişapurdan Mərvə yollanan şah orada da atəşkədəni məhv edir və “pərvanələri” dağıdır. Pərvanələr kimlərdir? Yenə hirbodlar:
Bekoşt atəş-e hirbodxanera,
Vəz atəş pərakənd pərvanera.
(1.871)
“Hirbod” sözü “Avesta”da “aethrapaiti” şəklində “öyrətmən” mənasında işlənmişdir. Məhəmməd Moin onu mürəkkəb söz kimi iki hissəyə ayıraraq “aethra”nı dərs, təlim kimi mənalandırmış, “paiti”nin isə “sahib”, “malik olan” kimi işləndiyini bildirmişdir. Sonralar isə “paiti”nin “bod” şəklinə düşərək “möbid”, “sepəhbod”, “kohbod” kimi sözlərdə qaldığını bildirir. (4.394) Həqiqətən də “Mihr – Yəşt”-in 116-cı bəndində “xşvastiva antarə havişta aəthrya, aəthra=paiti” (17. 327) cümləsində “aəthra” “uçenik, vospitannik jreüov”, “aəthra-paiti” isə “qospodin, uçitelğ” mənasında işlənmişdir. Bu da atəşkədələrin bir zamanlar həm də məktəb rolunu oynadığını göstərir. Amma sonrakı dövrdə hirbod dini başçı mənasını daşımağa başlamış və o, mobid sözünün sinoniminə çevrilmişdir. (4.395) Nizami Gəncəvi də “hirbod”i “möbid” mənasında işlətmişdir.
Əgər rahim binəd əz rah-e dur
Bord səcde çon hirbod pişe-nur.
Lakin bir sıra lüğətlərdə “aəthra” od mənasında işlənən “azər”, “atər” kimi verildiyindən “hirbod” da “azərbod”, yəni “od başçısı” kimi başa düşülmüşdür. (18.s.292) Şair İskəndərin Nüşabə ilə məclisində odu təsvir edərkən möbid və hirbod sözlərindən ustalıqla istifadə edir:
Foruzənde qouhər-e nik o bəd,
Rəfiğ-e moğ o munis-e hirbod.
(1.747)
Ümumiyyətlə, Nizami Gəncəvinin əsərlərində təkcə istilahlar deyil, zərdüştiliyin adı çəkilmədən onun bir çox ənənəvi xüsusiyyətlərinin eyni ilə təkrarına rat gəlirik. “leyli və Məcnun”da “Bordən-e pedər Məcnunra bexane-yi Kəbə” bölməsində ziyarət zamanı atası Məcnundan eşq mərəzindən sağalmaq əvəzinə tamam başqa duanı eşidir. Şair bunu aşağıdakı beytlərlə verir:
Zu zomzeme-yi şenid guşəm,
Kavərd ço zomzomi becuşəm.
(Bordən pedər Məcnunra bexane-yi Kəbe, 399)
“Zomzom” və yaxud “zomzome” zərdüştilik mərasimlərinə aid duaların icrası icrası formasıdır. O, bir “istilah olaraq bari-təala və atəş qarşısında sitayiş edilərkən, çimərkən, çörək yeyilərkən muğlar tərəfindən oxunur”. (4.254) Nizaminin “Xosrov və Şirin” poemasında zərdüştiliyin daha bir rəsmi ayininə –baco bərsəm-ə rast gəlirik.
Ze mobed xast rəsm-e bacbərsəm.
Be hər xordi ke Xosrov dəstgəh daşt
Hədis-e bac-bərsəmra negəh daşt.
Hesab-e bacbərsəm an çenan əst
Ke əz bər çaşnigiri neşanəst.
Ecazat başəd əz fərman-e mobed
(1.154)
Əslində, zərdüşti ədəbiyyatda “bacobərəsmən” kimi işlənən bu söz iki hissədən ibarətdir: “Avesta”da “vəç” şəklində qeyd olunsa da, sonradan “baj”, “baz” və müasir fars dilindəki “avaze” şəklinə düşmüşdür. “Zərdüştilərin ahəstə səslə oxuduqları bütün qısa dualar baj” adlanır. (4.253) “Berəsm” isə zərdüştiliyin əsas atributlarından sayılan nazik çubuqdur. Bunun nar ağacından, yaxud hər hansı digər ağacdan hazırlanması indiyədək sual altında qalmaqdadır. “Vendividad” ın 19-cu fərvərdinin 19-cu bəndində “berəsmən” haqqında deyilir: “Pak insanlar sol əllərində berəsmən ahurəməzdaya və emşəspəndənlara namaz qılmalıdırlar” Nizami üstəlik bu qaydaya şahların yeməklərini möbidlərin dadması rəsmini də əlavə etmişdir. Bir sözlə, bir məqalədə Nizami yaradıcılığında zərdüştilikdən gəlmə söz və ifadələrin daşıdığı poetik xüsusiyyətləri tam təhlil etmək mümkün deyildir. Üstəlik, onu da qeyd etməyi zəruri bilirik ki, zərdüştiliyin Azərbaycanla bağlılığını, onun xalqımızın etno-kulturoloji tarixindəki yerini müəyyənləşdirmək üçün bu abidənin Nizami yaradıcılığındakı izlərinin öyrənilməsi son dərəcə faydalı ola bilər.
Aprelin 19-da saat 14:00-da Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası (VHP) Gənclər Təşkilatının X konfransı keçiriləcək. 
Tural Hüseynli VHP Gənclər Təşkilatının yeni sədri seçildi
Müsavat Partiyası Gənclər Təşkilatının sədri Əhliman Abbas dedi ki, VHP Gənclər Təşkilatı ölkədə köklü dəyişikliklər uğrunda aparılan demokratik mübarizədə ən fəal gənclər təşkilatlarından biridir: “Mən əminəm ki, bundan sonrakı dönəmdə yeni sədrin rəhbərliyi altında da VHP Gənclər Təşkilatı indiyədək olan səylərini daha da artıracaq. Çünki VHP də iqtidarın şər maşınından əziyyət çəkən təşkilatlardan biridir. VHP Gənclər Təşkilatının üzvü Ömər Məmmədov iqtidarın şər, böhtan maşınından əziyyət çəkən gənclərdən biridir. Mən bundan sonrakı fəaliyyətimizdə də ölkənin gənclik sektoru olaraq heç bir fərq qoymadan bir yerdə olmağımızı, gənclərimizin hüquqları uğrunda səylərimizi daha da artırmağımızı xahiş edirəm. Çünki bir yerdə olsaq, səylərimizi birləşdirsək, daha gözəl, işıqlı Azərbaycanımız olar. Mən də VHP-yə bundan sonrakı fəaliyyətində uğurlar arzulayıram”.
“Dalğa” Gənclər Hərəkatının sədri Hacı Zeynallı dedi ki, yeni sədr təşkilata yeni nəfəs gətirəcək: “Bu gün vətəndaş cəmiyyətində həqiqətən də durğunluq var və buna da son qoymaq lazımdır. Təbii ki, siyasi məhbusların olması, gənclərin şərlənərək tutulması həmin durğunluğu yaradan səbəblərdəndir. Ancaq biz həmin gənclərin həbs olunmaması, onların azadlığa çıxması, həmçinin qurmağı istədiyimiz ölkə üçün birgə mübarizə aparmalıyıq. Bu baxımdan ölkənin bütün aparıcı təşkilatlarını birgə fəaliyyət göstərməyə çağırıram. VHP Gənclər Təşkilatının X konfransının keçirilməsi böyük uğurdur, seçki mədəniyyətidir. Mən də təbriklərə qoşulur və sizə işlərinizdə uğurlar arzulayıram. 
bayraq etmişdik. M.Ə.Rəsulzadə 30-cu illərdə deyirdi ki, bir halda biz nə liberalizmi, nə sosializmi qəbul etmirik. Bircə yol qalır, milli təsanül yolu. Milli təsanül vətəndaş həmrəyliyi deməkdir, milli həmrəylik və milli birlik deməkdir. Bu gün Azərbaycanda müxtəlif milli ideologiyalardan söhbət gedir. Azərbaycançılıq da deyirlər. Azərbaycançılıq vətənsevərlik deməkdir. Vətəni sevməliyik, bunu heç kim inkar etmir. Amma ideologiya ayrı bir şeydir. Azərbaycançılıq heç bir fikri ortaya qoymur. Azərbaycançı olub nə edəcəksən? Bir rüşvətxor da deyə bilər ki, mən azərbaycançıyam. Azərbaycançı olmaq Azərbaycanı qorumaq deməkdir. Onu qorumağın yolu nədir? Biz bunu vətəndaş həmrəyliyində görürük. Ona görə mənim aləmimdə Azərbaycanın gələcəyinə yönələn ən ciddi xətt vətəndaş həmrəyliyidir. Vətəndaş həmrəyliyi Azərbaycanda heç bir ayrı-seçkilik qoymadan bütün vətəndaşların birliyi deməkdir. Bu partiya 1992-ci ildə yaranan zaman Azərbaycanı parçalamağa çalışan qüvvələr vardı. Cənubda və şimalda separatizm dalğası vardı. Belə bir vaxtda bizim bu ideyanı Azərbaycanda tək türklər deyil, milli azlıqlar da son dərəcə hərarətlə qəbul etdilər. O zaman Xalq Cəbhəsini bir milyon yarım meydan yaratmışdı. Müsavat isə ənənəsi olan bir partiya idi. Mən bunu yazanda bəzi dostlarımız inciyirlər. İnciməsinlər, bu reallıqdır. Amma VHP sıfırdan başladı. Rayonlarda bizim görüşlərimizin və təbliğatlarımızın nəticəsi olaraq bu gün Azərbaycanın bütün bölgələrində bölgə təşkilatlarımız var. Onu da deyim ki, çox genişlənəndə yükü çəkmək olmur. Ona görə də çox da sürətlə böyüməyin tərəfdarı deyilik. Partiya təbii şəkildə böyüyür, yeni nəsil gəlir. İnanıram ki, yeni nəsil bu yükü bizim çiynimizdən götürəcək və daha ciddi şəkildə bu ideyanı irəli aparacaq. Bu gün Azərbaycanda vəziyyət mürəkkəbdir. Rusiya köhnə, ucuz müharibə siyasətini yenidən dünyaya göstərir. Dünyanın gözü qarşısında, heç bir beynəlxalq hüquqa məhəl qoymadan Krım işğal olunur, Ukraynanın daxili işlərinə müdaxilə edilir, Gürcüstanın bölgələri işğal olunur. Azərbaycanı nə gözləyə bilər? Çox çətindir. Ona görə də ölkə daxilində mübarizənin son dərəcə radikallaşmasının tərəfdarı olmamışıq. Düşünürük ki, Azərbaycanın müharibə şərtləri və s. nəzərə alınmalıdır. Əli bəy Hüseynzadənin bir sözü var: “İnqilablar millətin üzündə çapıq kimi qalır”. Biz inqilablar yolunu deyil, təkamül, milli mədəni inkişaf, seçki yolunu seçmişik. Amma xalqın iradəsi ortada olmaq şərtilə. Bizim xətti digər qurumların mübarizə xətlərinə qarşı qoymuram. Amma hər halda bu bizim yolumuzdur. Hər partiyanın yanında bir gənclər təşkilatı var. Təbiidir, yeni nəsil gəlir. Amma gənclərin də bir arada olmasına çox sevinirəm. Bundan sonrada gənclər bir yerdə olmalıdırlar. Fərqi yoxdur, Xalq Cəbhəsi, Müsavat, VHP və s. Hətta YAP-ın da müəyyən vaxtlarda sizinlə addımlayan gəncləri var. Qoy sizin aranızda olsunlar. Fərq qoymaq lazım deyil. Azərbaycanın gəncliyi bu millətin gələcəyi üçün cavabdehdir. Qoy indidən aranıza düşmənçilik toxumları səpməsinlər. Bir-birinizə ehtiyacınız olacaq. Onsuz da on milyonu min yerə parçalamaq olmaz. Bir tərəfdən, vəhabilik, nurçuluq kimi dini təmayüllü qüvvələr, digər tərəfdən, xarici ölkələrin çox da xoş niyyətli olmayan paralarına xidmət edən bəzi QHT-lər və s. var. Odur ki, əsl milli duruşu və görüşü olan, Azərbaycanın gələcəyini düşünən gənclərin bir yerdə olması vacibdir. Bu hədəflər 50 milyonluq Azərbaycanın birliyidir, Azərbaycanın bütövlükdə gələcək türk dünyasına inteqrasiyasıdır. Mən hesab edirəm ki, gənclərimiz buna hazır olmalıdırlar. Gənclərimiz ən azı XX əsrin əvvəllərində yaşamış böyüklərimizi genişlikdə düşünməyi öyrənməlidirlər. Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd Ağaoğlu, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və s. bizə elə ideyalar qoyublar ki, bu gün də həmin ideyalardan kənara çıxa bilmirik. Bax bizim gənclərimiz bu cür düşünməyi öyrənməlidirlər. Hədəflərimiz Azərbaycanın demokratik yollla inkişafı, normal seçkilərin keçirilməsi, xalqın ədalətə qovuşması, gələcəkdə böyük Azərbaycan, böyük Turan olmalıdır. Çünki bunlar olmasa, bizi parça-parça əzəcəklər. Necə ki, bu gün Krımı işğal edirlər, Türkiyədə iğtişaşlar törədirlər. Bunu dərk edərək real şəkildə mübarizə aparmaq lazımdır. İnanıram ki, gənclərimiz bu yolla da gedəcəklər. Bugünkü konfransa uğurlar arzulayır, gənclərimizi təbrik edirəm. 
Hər dəfə konfranslarımız bu cür keçir, partiyamızın Gənclər Təşkilatının sədrliyini gənclər sevinə-sevinə bir-birinə ötürürlər. Bu proses davam etməlidir. Sevinirəm ki, bizim qərargahda tək siyasi deyil, həm də tez-tez gözəl mədəni görüşlər və kitab təqdimatları keçirilir, filmlər nümayiş olunur, mədəniyyət xadiməri ilə görüşlər keçirilir, dil kursları var. Hər halda VHP gəncliyi yavaş-yavaş Azərbaycanda siyasi düşüncə mərkəzlərindən birinə çevrilir. Gəncliyimiz hər zaman bir yerdə olsun! Məhkəmələr ədalətsiz qərarlar çıxara bilər. Bir dəfə Milli Məclisdə çıxışım zamanı dedim ki, bir cavanın cibinə narkotika atıb tutmağa nə var? Müstəqil düşüncə sahiblərini əzmək deyil, onlara qol-qanad vermək lazımdır. Onlar bizim övladlarımızdır. Bu şəkildə gəncliyi əzmək olmaz. Bu şəkildə millətimizin gələcəyini qısır qoymaq olmaz. Bu şəkildə insan öz oturduğu budağı kəsir. İnanıram ki, heç bir güc millətin gəncliyi qarşısında dayana bilməz. Gənclik safdırsa, inamlıdırsa, düz yoldadırsa, sonda uğur qazanacaq”. 
Hüseynli Tural Azər oğlu, 9 oktyabr 1993-cü ildə Bakı şəhərində anadan olub. 
Məhbus bloqçu Ömər Məmmədovun məhkəməsi gələn həftə başlaya bilər. Bunu aprelin 16-da “Media forum” saytına vəkil Əlayif Həsənov deyib: “Ömər Məmmədovun işi artıq təsdiq olunub və Bakı Ağır Cinayətlər Məhkəməsinə göndərilib. Ehtimal edirəm ki, gələn həftə ərzində məhkəməyə ilkin baxış keçirilər”.
Erməni daşnaklarının bolşeviklərlə birgə azərbaycanlılara qarşı həyata keçirdiyi soyqırımından 96 il ötür. 
Dünyanın bir çox ölkələrində olduğu kimi, Azərbaycan da bu gün Novruz bayramını qeyd edir.
Bu gün Novruz bayramı öncəsi qeyd edilən ilaxır çərşənbə – yer çərşənbəsidir. Torpaq çərşənbəsi deyilən bu gün insan yaradılışının əsas maddi əsası olmaq etibarilə bu prosesdə son dərəcə əhəmiyyətli bir mövqeyə malikdir. Torpaq cərşənbəsi torpağın oyanmasının mifik kökləri etibarilə dirilmə, canlanma anlayışı ilə əlaqədardır.
VHP Lerik rayon təşkilatının sədri Həşim Nəsirovun 63 yaşı tamam olur. 
Martın 24-də narkotik vasitə saxlama ittihamı ilə həbs olunmuş gənc fəal Ömər Məmmədovun həbs olunmasının 2 ayı tamam olur.
VHP-nin Mərkəzi İcra Aparatının rəhbəri Samir Əsədli Ömər Məmmədovun həbsini siyasi sifariş hesab edir: “Ömər Məmmədovun həbsi tamamilə siyasi sifarişdir. Hakimiyyət onu sosial şəbəkələrdəki fəallığına və aktiv siyasi fəaliyyətinə görə həbs edib. Ö.Məmmədovun həbsi gənclərə qarşı başlanan təzyiq və təqibin tərkib hissəsidir. Bunlar hesab edirdilər ki, fəal gəncləri həbs etməklə gənclər hərəkatının qarşısını alıb, başlanan prosesi beşikdə boğacaqlar. Amma yanıldılar. Hərəkat daha da böyüdü ve müsbət istiqamətdə vüsət aldı. NİDA-çıların və müxalifətçi səhifələrin adminlərinin həbsi həmin prosesi zəiflətmədi. Prosesə və siyasətə qoşulanlar daha da çoxaldı. Ömər Məmmədova qəzet verilməsinin qarşısı alınır. Onun kimi savadlı gəncləri bu yollarla yıxa bilməzlər. Ömər Məmmədov çox istedadlı və fəal gəncdir. Hakimiyyət Ömər Məmmədov kimi gənclərin ağlından, savadından, dünya görüşündən istifadə etmək əvəzinə, onları həbs edir. Cünki bunlara ağıllı ve savadlı gənclik yox, kölə və yaltaq gənclik lazımdır. Prosesi də ona doğru aparmaq istəyirlər. Amma bunu bacarmırlar və bacara da bilməyəcəklər. Cünki prosesin önündə Rəşadət, Rəşad, Zaur, Üzeyir, Ömər, Məhəmməd kimi gənclər varsa, mütləq bu ölkədə ədalət zəfər çalacaq”. 
“Mən hər kəsdən xahiş edirəm ki, siyasi məhbusları, vicdan məhbuslarını unutmasınlar”
Ömər Məmmədovun vəkili Fəxrəddin Mehdiyevin sözlərinə görə, istintaq yekunlaşmağa doğru gedir: “Nərimanov rayon məhkəməsinə və Bakı Apellyasiya Məhkəməsinə verdiyimiz vəsatətlər təmin edilməyib. Aydın məsələdir ki, belə də olmalı idi. Çünki bu, siyasi sifarişdir. Ömər Məmmədovun həbsi sırf onun siyasi fəallığı ilə bağlıdır. Bu gündən etibarən biz istintaqın yekunlaşması ilə bağlı vəsatətlər verəcəyik. Mən özüm Ömərlə görüşmüşəm. Onun vəziyyəti yaxşıdır. Özünü yaxşı hiss edir. Artıq özünün sifarişli həbsinə alışıb. Mərd və möhkəmdir. Ümid edirik ki, növbəti proseslərdə hakimlər ədalətli qərar verəcək və Ömər Məmmədov azad ediləcək. Çünki onun heç bir günahı yoxdur”.