Blog

Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının (VHP) sədri, millət vəkili Sabir Rüstəmxanlı tanınmış rejissor və VHP sədrinin mədəniyyət msələləri üzrə müşaviri Rövşən Almuradlını 60 illik yubileyi münasibəti ilə təbrik edib.

Təbrikdə deyilir:  “Əziz Rövşən bəy!

Sizi 60 illik yubileyin münasibətilə səmimi-qəlbdən təbrik edir, sizə uzun ömür, cansağlığı arzulayıram. Siz Azərbaycanın həm teatr, həm də kino rejissorluğunu özündə birləşdirməyi bacaran azsaylı istedadlı sənət adamlarımızdansınız. İstər teatrda, istərsə də film sahəsində əldə etdiyiniz uğurlar həm də Azərbaycanın məşhur ziyalısı, teatr və kino xadimi Adil İsgəndərov ənənələrinin yaşaması və inkişafı deməkdir.

Hələ gənclik illərindən siz vətənini, millətini sevən bir ziyalı olaraq onun azadlığı, milli şüurun inkişafı üçün əlinizdən gələni etmisiniz, hətta bəzən öz həyatınızı da riskə qoymusunuz. Sizin rejissorluğunuz altında tamaşa qoyulmuş Mövlud Süleymanlının “Dəyirman” əsəri dövrünün siyasi mənzərəsini özündə əks etdirməklə ciddi ədəbi müzakirələrə səbəb olmuşdu. Məhz bu əsər sizin cəsarətli rejissor olduğunuzu bir daha təsdiqlədi. 

“Hücum” qısametrajlı filmi əgər erməni işğalının tarixi qatına işıq tuturdusa, “Yük” filmi milli burjuaziya, Azərbaycanın klassik xarakterinin ifadəsidir.

Sizin həm böyük bir vətənpərvər, həm də rejissor kimi ən böyük uğurunuz isə əlbəttə ki, “Cavad xan” filmidir. Hələ gənclik illərindən düşüncəmə və ruhuma hakim kəsilən, bir neçə şeirimdə adı keçən, poema və roman həsr etdiyim Gəncəli Cavad xanın ekranlaşdırmasında göstərdiyiniz fədakarlıq, gecə-gündüz demədən çalışmalarınız artıq yaradıcılıq zirvəsidir. Hələ inkişafda olan, texniki və maddi bazası formalaşmamış Azərbaycanfilm sənayesinin daxili imkanları hesabına belə bir film ortaya qoymaq müştərək zəhmətimiz, daha çox isə sizin yorulmaz əməyiniz və milli duyğulara könüllə, canla bağlılığınızın nəticəsidir.

“Cavad xan”dan sonrakı teatr fəaliyyətiniz, İsmayıl Şıxlının “Ölüləri qəbiristanlıqda basdırın” pyesini səhnələşdirməyiniz də incəsənətimiz üçün bir hadisə idi.

Əziz Rövşən bəy!

Həmişə işin ağırından, çətinindən yapışmaq, çiynini ən ağır yükün altına vermək təkcə istəyinizin, arzunuzun deyil, həm də taleyinizin, istedadınızın diqtəsidir. Hazırda sizin kimi istedadlı rejissorun bu qədər yaradıcılıq enerjisi olmasına baxmayaraq, istədiyini səhnələşdirmək, ekranlaşdırmaq imkanından məhrum olması, dövlət sifarişli tamaşa və filmlərindən ayrı salınması bütün ziyalılar kimi, məni də narahat edir. Ancaq 60 yaşın böyük hissəsini bu cür enmə və qalxmalar, təlatümlər içərisində keçirən şəxs kimi inanıram ki, bütün baş verənlər sizin yaradıcılıq əzminizi qırmayacaq, öz istedadınıza arxa çevirməyəcəksiniz. Bu inadınızla nail olduğunuz yaradıcılıq uğurlarını yenə də davam etdirə biləcəksiniz.

Əziz Rövşən bəy!

Sizi bir daha ad gününüz münasibiətilə təbrik edir, uzun ömür və yaradıcılıq uğurları arzulayıram”.

Dünən Yazıçılar Birliyinin təşkilatçılığı ilə Bakının 20 saylı məktəbində Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığına həsr olunan ədəbi-bədii gecə keçirildi.

“Axar.az” xəbər verir ki, əvvəlcədən hazırlanmış ssenariyə uyğun olaraq, şagirdlər Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığından, müstəqillik savaşından, milli mücadiləsindən danışdılar, şairin şairlərini səsləndirdilər. Sabir Rüstəmxanlının sözlərinə yazılmış mahnıları məktəblilərin ifa etməsi isə böyük hərarətlə qarşılandı.

Xüsusi slaydla Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığını nümayiş etdirən məktəblilər eyni zamanda şairin ssenarisi əsasında çəkilən “Cavad xan” filmindən parçalar nümayiş etdirdilər, Şəfiqə Axundovanın Sabir Rüstəmxanlının sözlərinə yazdığı və Xalq artisti Alim Qasımovun ifasında məşhur “Bağışla” mahnısı səsləndi.

Tədbirin sonunda Xalq şairinin özünə söz verildi. Məktəblilərin xahişi ilə “Vətən” şeirini oxumaqla çıxışına başlayan Sabir Rüstəmxanlı milli düşüncə, milli ruh, gənclərin tərbiyəsinin istiqamətləri, yaradıcılıq yolu və s. barədə fikirlərini bildirdi.

Daha sonra Sabir Rüstəmxanlı gəncləri maraqlandıran sualları cavablandırdı. Xalq şairinin yaradıcılığının ilk illəri, məktəb, xüsusilə ilk sevgisi ilə bağlı xatirələrini danışmağa çətinliklə də olsa, razılaşması gənclərin alqışları ilə müşayiət olundu.

VHP Mərkəzi Qərargahında partiyanın Siyasi Şurasının iclası keçirilib.

VHP mətbuat xidmətinin məlumatına görə, iclasda ölkədəki ictimai-siyasi vəziyyət və geopolitik durum, partiyanın rayon təşkilatlarının konfranslarının keçirilməsi və bələdiyyə seçkilərinə hazırlıq məsələləri müzakirə olunub.

VHP sədri, millət vəkili Sabir Rüstəmxanlı Azərbaycandakı infrstruktur layihələri zamanı sakinləri narazı salma ənənəsinin durmadan genişlənməsi, müxalifət düşərgəsindəki durum, həmçinin Ukrayna ətrafında başlayan hadisələrin dünya düzəminə təsiri barədə danışıb.

VHP Ali Məclisinin sədri Rafiq Manaflı Azərbaycanda “Rusiya xofu”nun yaradılması üçün müəyyən qüvvələrin hərəkətə keçdiyini və bu tendensiyaya qarşı mübarizənin vacibliyini bildirib.

Daha sonra cari məsələlərdən danışan Mərkəzi İcra Aparatının rəhbəri Samir Əsədli rayon təşkilatlarının konfranslara hazır olduğunu deyib. Qərara alınıb ki, rayon təşkilatlarının konfranslarının keçirilməsi üzrə qrafik Siyasi Şuraya təqdim edilsin.

Siyasi Şura may ayının 11-də partiyanın Ali Məclisinin sessiyasının keçirilməsi haqda qərar qəbul edib.

Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası (VHP)  Siyasi Şurasının üzvü Samir Əsədli martın 31-dən aprelin 3-nə kimi Gürcüstanın paytaxtı Tibilisi şəhərində səfərdə olub. 

VHP Mərkəzi İcra Aparatının məlumatına görə, partiya  rəsmisi Niderlandın Çoxpartiyalı Demokratiya İnistitunun Cənubi Qafqaz nümayəndələyinin dəvəti ilə Gürcüstanın paytaxtında keçirilən konfransa qatılıb. Konfransda VHP təmsilçisi ilə yanaşı, YAP-ın, Gürcüstanın Milli Hərəkatı Partiyasının, “Gürcü Arzusu” Koalisiyasının və Ermənistandan hakimiyyətdə olan Respublikaçılar Partiyasının və müxalifətçi Azad Demokratlar Partiyasının nümayəndələri də iştirak ediblər. 

Konfrans Cənubi Qafqaz Gənclərinin II Forumunun hazırlığına həsr edilib. Toplantıda Forumun müzakirə etdiyi məsələlər konsensunla razılaşdırılıb. Belə ki,  Cənubu Qafaz Ölkələrinin xarici siyasəti, ölkələrin siyasi sistemi, insan hüquqları, Cənubi Qafqazın iqtisadi inkişafı, gənclərin partiya və dövlət idarəçiliyində rolu, etnik azlıq və tolerantlıq, Cənubi Qafqaz xalqlarının əməkdaşlıq perespektivləri forumda müzakirə üçün qəbul edilib. 

Samir Əsədli  səfər zamanı Avropa Parlamentinin deputatı,  Sosial Demokratlar Qrupunun prezidenti Hannes Swoboda və Niderlandın Çoxpartiyalı Demokratiya İnistitunun Cənubi Qafqaz Nümayəndəliyinin rəhbəri  Levan Tsutskiridze ilə də görüşüb.

Qeyd edək ki, Cənubu Qafqaz Gənclərinin II Forumu aprel ayının 26-27-i  Gürcüstanın Kutaisi şəhərində Gürcü Parlamentinin binasında keçiriləcək.

Samir Əsədli: “Ölkənin siyasi kursunda hər hansı yanlış addım bizi yenidən Kremlin işğalı altına sala bilər”

Hazırkı geopolitik məkanda baş verən gərgin hadisələr, şimal qonşumuzun işğalçılıq ambisiyalarının yenidən baş qaldırması və bundan ruhlanaraq Azərbaycan daxilində də bəzi köhnə bolşevik təfəkkürlü insanların fəallaşması bir çox siyasi qurumların ölkədaxili və ölkəxarici siyasətə diqqətlərinin artmasına səbəb olub. Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası (VHP) Mərkəzi İcra Aparatının rəhbəri  Samir Əsədli də bizimlə müsahibəsində əsasən son günlər regionda baş verən ciddi siyasi proseslərə və belə bir məqamda siyasi partiyalar qarşısında duran vəzifələrə toxundu

–   Samir bəy, prezident seçkilərindən artıq altı ay vaxt keçib. Kifayət qədər gərgin keçən seçki marafonundan sonra siyasi səhnədə süstlük yaranıb… Ümumiyyətlə, ölkədəki hazırkı ictimai-siyasi durumu necə qiymətləndirərdiniz?

– İlk öncə deyim ki, mən siyasi meydanda süstlük olması fikri ilə razı deyiləm. Bəzən yanlış müqayisələr və təhlillər aparılaraq düzgün olmayan nəticələr çıxarılır. Axı seçki dönəmi ilə seçkidən sonrakı dövr eyni ola bilməz. Bu, hətta demokratik ölkələrdə də dəfələrlə təsdiqlənmiş bir prinsipdir. Ən yaxın keçmişimizdə qardaş Türkiyə Cümhuriyyətinin örnəyi göz qabağındadır. Bəlkə də son 30 ilin ən gərgin hadisələrindən biri baş verdi. Seçkidən sonra isə gördüyünüz kimi sakitlik yaranmışdır.Bu siyasi mübarizənin qaydasıdır.Azərbaycana gəldikdə isə diqqətlə izləyəndə görərik ki, sakitlik yalnız görüntü xarakteri daşıyır.Seçki dönəmindəki aktivliyi yəqin ki, Milli Şuranın keçirdiyi mitinqlərlə izah edirsiniz. Amma gəlin seçkidən sonra baş verənlərin xronikasına diqqət edək: Seçkidən bir müddət sonra Qarabağ qazisi Zaur Həsənovun özünü yandırması cəmiyyətdə böyük etirazlara səbəb oldu, daha sonra “Sovetski”nin söküntüsü ilə bağlı aksiyalar keçirildi, bunun ardınca BDU tələbələrinin açıq etirazları oldu, elə həmin ərəfələrdə metro keçidlərində ticarətlə məşğul olanların narazılıqlarının şahidi olduq. Bütün bunlar zəncirvari prosesin davamıdır. Özü də onları hansısa siyasi təşkilat, müxalifət təşkil etmirdi,cəmiyyətdən gələn etiraz səsləri idi. Azərbaycan cəmiyyəti bu gün də daxili bir gərginlik yaşayır.Sakitlik yalnız aysberqin görünən tərəfidir.

– Açıq görünən gərginlik isə daha çox xarici məsələlərlə bağlıdır. Azərbaycanın daxıl olduğu geopolitik məkanda mürəkkəb proseslər baş verir.Son zamanlar Ukraynada baş verən hadisələri necə qiymətləndirirsiniz?

– Mən istərdim bu məsələyə beynəlxalq hüquq, beynəlxalq münasibətlər sistemindən əvvəl tarixilik baxımından yanaşaq. Krım bizim üçün hər şeydən öncə tarixən türklərin yaşadığı bir məkandır.Rus imperiya siyasəti bu baxımdan ikinci dəfə Krımı işğal etdi.Birinci işğaldan sonra minlərlə Krım türkü sürgün edilmişdi, indi yaranmış situasiya dəyişməyəcəksə, bu gedişat da türklər üçün xoş gələcək vəd etmir.Digər tərəfdən, dünya iradəsini, beynəlxalq hüquq prinsiplərini – özü də daşlaşmış, dünyada sülh və ədaləti təmin edən prinsipləri ayaq altına atan ölkə Azərbaycan üçün uzaq təhlükə deyil.Bu Azərbaycan torpaqlarını işğal edən Ermənistanın siyasi, iqtisadi və hərbi himayədarı olan, Xocalıda Azərbaycan türklərinə qarşı əsgərləri genosid siyasəti aparan Rusiyadır.Yəni baş verənlər bizə bir daha gerçək işğalçını tanıtdırdı, onun gücünü və dünyanın bu güc qarşısında susqunluğunu göstərdi.Nəhayət, üçüncü vacib məqam demokratiya və Qərbin imici ilə bağlıdır.İşğaldan əvvəl Ukraynada demokratiya uğrunda gedən kütləvi aksiyalardan əvvəlki prosesdə hər kəsin, dünyanın sülhsevər və demokratik kəsiminin içində bir sevinc var idi.Ukraynanın Avropa Birliyinə üzv olması, Maydanda fədakarlıq göstərən Ukrayna xalqının siyasi haqlarından məhrum edilməyəcəyi, tam əksinə bu istəklərin təmin olunacağı anlamına gəlirdi.Ancaq təəssüflər olsun ki, sonluq heç də düşünülən kimi olmadı.Baş verən kütləvi aksiyalardan sonra devrilən Rusiya yönümlü Yanukoviç üçün sonrakı prosesin siyasi revanşı-Putinin Krımı Amerika və Avropanın yüksək səsli etirazlarına baxmayaraq dünyanın gözü önündə işğal etməsi oldu.

– Dedikləriniz Ukrayna ətrafında baş verən proseslərin gələcək inkişafı ilə bağlı pessimist rəy yaratmırmı?Bu böhranın son vəziyyətini necə dəyərləndirirsiniz?Hadisələrin sonrakı inkişafını necə görürsünüz?

– Xeyr, mən heç də gələcək barədə bədbin deyiləm. Sadaladıqlarım bu gün mövcud olan və təəssüf yaradan reallıqdır.Ukrayna xalqı öz iradəsini ortaya qoyub, bu ölkə artıq Avropanın bir hissəsidir.Bu yalnız coğrafi yox, həm də siyasi anlamda belədir.Rusiya dolayı yollarla olsa da, Krımda separatizmi dəstəkləməklə, bu ərazini Ukraynadan qoparmaqla bu böyük uğura, əlbəttə, kölgə salıb.Amma Krımın Ukraynadan qopardılması müvəqqəti bir tədbirdir.Rusiyanın özündə də demokratikləşmə prosesi sürətlənəcək.Demokratikləşmə bütün millətlərin gedəcəyi ümumi, universal bir gələcəkdir.Perspektivdə Rusiyanın özündə demokratikləşmə geniş vüsət əldə etdikdən sonra o zaman Rusiyanın ayrı-ayrı zamanlarda səbəbkar olduğu etnik, separatist münaqişələr də həllini tapacaq.Krım da bu zaman həll olunacaq.BMT Baş Məclisindəki səsvermə də göstərdi ki, dünyanın mütləq əksəriyyəti referendumun nəticələrini tanımadı və Krımı Ukrayna ərazisi olaraq görməkdə davam edir.

– Amma Rusiyanın işğalçılıq siyasəti o səviyyəyə çatıb ki, Moskvada hər hansı bir qonşu ölkənin razılığı olmadan, müvafiq müqavilə bağlanmadan bu ölkənin ərazilərinin Rusiyaya birləşdirilməsi haqqında qanun layihələri müzakirə olunur. Bunun isə Azərbaycan üçün də acı nəticəsi ola bilər. Rusiya Azərbaycanın şimal bölgələrində süni problemlər yarada, burada qondarma referendumlar təşkil edib və ölkəmizin bir hissəsini işğal edə bilər.Bu da Azərbaycanın müstəqilliyi üçün çox ciddi təhlükədir.

– Mən sizin dediklərinizə bir faktı da əlavə edim ki, Rusiya prezidenti Vladimir Putin bu yaxınlarda bəyan edib ki, milli qrupların öz müqəddəratını təyin etmək hüququ var. Bu isə o deməkdir ki, Putin qonşu ölkələri açıq təhdid edir. Normal təfəkkürlə düşünsək görərik ki, Putinin bu bəyanatı Rusiya prezidentinin reallıq hissini itirdiyini göstərir. Çünki Rusiyadakı Çuvaşiya, Tatarıstan, Qaraçay-Çərkəz, İnquşetiya, neçə ildir azadlıq mübarizəsi aparan Çeçenistan, Kabardin-Balkar, Dağıstan, Sibirdə olan muxtariyyətlərin də öz müqəddaratını təyin etmək hüququ var. Putin belə bir isterik bəyanatla BMT Təhlükəsizlik Şurasının Rusiyanı da müdafiə edən əsas sənədlərinə qarşı çıxdığını anlamalıdır. Rusiya prezidenti keçmiş postsovet ölkələrini bu bəyanatla təhdid edir. Amma başa düşməlidir ki, özü də bu qəbildən olan dövlətlərdəndir. Sosial narazılıqların zəngin və gərgin olduğu dövlətlərdən birinin başında durur. Bu əslində Rusiyanın sonu ilə bağlı Putinin siqnalıdır. Hamıya eyni vaxtda müharibə elan etmək heç kimə xoşbəxtlik gətirməyib. Putinin hamı ilə düşmən olmaq bəyanatı Rusiya üçün təhlükəlidir. Rus xalqı bundan nəticə çıxarmalıdır və çıxaracaq da.

– Bu hadisələr zamanı xüsusi təbliğatla Rusiyanın yürütdüyü siyasətin Azərbaycan üçün də təhlükəli məqamları beyinlərə yeridilir. Bildirilir ki, Rusiyanın Azərbaycana qarşı da bu tip addımlar atmaq niyyəti ola bilər…

 – Tamamıilə əsassız bir fikirdir. Rusiya təhlükəsi Azərbaycanda bilərəkdən şişirdilir. Azərbaycan xalqı qəsdən, özü də məhz Ukrayna nümunə göstərilərək qorxuda saxlanılır ki, guya xalq demokratiya, Avropaya inteqrasiya istəsə, yenidən Rusiya aqressiyası ilə üzləşər. Azərbaycan xalqı bu kimi qorxunun altında yaşamamalıdır. Əksinə, son baş verənlər əyani şəkildə göstərdi ki, inkişafın və təminatın yolu demokratiyadan keçir. Əks düşüncə Kremlə, işğalçıya doğru aparan yoldur. Ukrayna xalqı müəyyən itkilər bahasına olsa da, milli maraqlar baxımından çox tarixi, böyük bir əhəmiyyətli uğurlara imza atdı və Pribaltikadan sonra sovet streotiplərinin tam məhv edildiyi, Rusiya təsir xofunun yenildiyi bir ölkəyə çevrildi. Bu proseslərdən Azərbaycan cəmiyyəti qorxu hissi keçirməməli, əksinə dərs götürməlidir. Xalq hər zaman ayıq olmalı, ayaqda olmalıdır ki, ölkənin siyasi kursunda sapınmaya yol verə biləcək azacıq belə yanlışlığa imkan verməsin. Azərbaycanın Qərbə inteqrasiyası, demokratikləşməsi, o cümlədən Qarabağı özünə qaytarması üçün yaxşı fürsətlər yaranıb. Amma bunun reallaşması üçün hakimiyyətin də müəyyən addımlar atması lazımdır. Azərbaycan hökuməti üçün çox yaxşı, əlverişli zəmin yaranıb ki, demokratik islahatlara başlasın və Avropa ilə bağlı strateji seçimini etsin. Azərbaycan hökuməti tarixi situasiyanın da təsiri altında nəhayət bu seçimini etməlidir və Azərbaycanın demokratikləşmədən başqa alternativ yolu yoxdur. Hamı başa düşməlidir ki, Azərbaycanın artıq manevr imkanları tükənib. Balanslı siyasət üçün heç bir imkan qalmır. Azərbaycan tərəddüd etmədən seçimlərini etməlidir. Çox təəssüf ki, biz bunun ilkin əlamətlərinə belə rast gəlmirik. Maydan hərəkatından bu yana Ukraynada baş verən proseslərə Azərbaycan rəsmilərindən demək olar ki, heç bir açıqlama gəlmədi. Deyək ki, bu susqunluq siyasi taktikadır. Hökumət səbrlə hadisələrin sonunu gözləyir və nəticə aydın olan kimi qalibin tərəfini tutacaq ki, “nə şiş yansın, nə kabab”. Bəs Krım tatarlarının prezidentə ünvanladığı müraciət? Mustafa Krımoğlu İlham Əliyevə ünvanladığı kömək üçün müraciətin də üstündən sakitcə keçildi. Axı söhbət bir türk liderinin türk dövlət başçısına müraciətindən gedir.

– Son olaraq ölkə gündəmini zəbt edən əsas mövzulardan biri olan dini təriqətlərlə bağlı məsələyə münasibət bildirmənizi istərdik. “Vəhabi ovu”nun ardınca “nurçu repressiyası” başlayıb. Bu məsələlərə münasibətiniz necədir?

– Mən konkret olaraq hər hansı bir təriqət və ya dini cərəyan haqda söz demək istəməzdim. Bu kifayət qədər geniş bir mövzudur. Əlbəttə, hər hansı bir cərəyan terror, şiddəti təbliğ edir, tərəfdarlarını bu istiqamətə yönəldirsə dövlət buna qarşı mübarizə aparmalıdır. Amma bu mübarizə siyasi məqsədlərə xidmət edərək kampaniya xarakteri daşımamalıdır. Azərbaycan vətəndaşlarının Suriyada milli maraqlara, dövlətçiliyimizə aidiyyatı olmayan məqsədlər üçün döyüşməsi və həlak olması ölkədə ideoloji sahədə boşluğun olmasından xəbər verir. Yaxud Türkiyədəki siyasi mübarizənin Azərbaycana köçürülməsində də yanlışlıqlar var. PKK-nı hələ də terrorçu təşkilat kimi tanımadığımız halda AKP hökumətinin daxili problemlərində canfəşanlıq göstərdik. Mən bunun əleyhinəyəm. Azərbaycan üçün Əli bəy Hüseynzadənin ifadə etdiyi və Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin bayraq olaraq yüksəltdiyi ideologiya var: “Türkçülük, Müasirlik, İslam”. Bu ideologiyanı dövlət siyasəti olaraq təbliğ etsək digər problemləri də həll etmiş olarıq.

Nəsimi Şərəfxanlı

Qurban Namazəliyev

“Biz Yerdən daha çox Göyə bağlıyıq”

“Əsərlərin dili ilə” rubrikasının budəfəki qonağı zəngin həyat yolu keçən, həm ictimai-siyasi fəaliyyəti ilə, həm də əsərləri ilə təkcə ölkəmizdə deyil, bütün dünyada tanınan millət vəkili, xalq şairi Sabir Rüstəmxanlıdır

– Sabir müəllim, 1971-ci ildə “Tanımaq istəsən” sualını kimə ünvanlamısız, kimi tanıtmaq istəyirdiz?

– Əslində bu, şəhərli bir qıza sevgi ünvanı idi. 24 yaşım vardı. Deyirdim ki, əgər məni tanımaq istəyirsənsə, mənim doğulduğum kəndə, dağlara gəlməlisən, böyüdüyüm mühiti görməlisən. Onda məni duya bilərsən. Şerin məzmunu budur. Kitabın ümumi məzmunu isə bir vətəndaşlıq səciyyəsi daşıyır. Cavan söz adamı, şer həvəskarı kimi gəlmişəm bu meydana. Əgər məni tanımaq istəyirsənsə, bu kitabı oxu – kitabın qayəsi budur. Bu kitab şerə bir vəsiqəm, ədəbiyyata bir vətəndaşlıq pasrortum idi.

– Bu pasportu alandan sonra “Sevgim-sevincim”dən “Xəbər gözləyirəm” dediniz. Bir soraq ala bildinizmi?
– Aldım, amma çox sonralar. O vaxta qədər vətən movzusu və özünü təsdiq anlamında olan şerlərimi “Sevgim-sevincim”də topladım. Yəni, dedim ki, bu mənəm – kənddən, kasıb bir ailədən çıxmış oğlan. Bunu dostlarıma, həm də oxucularıma deyirdim. Və ümid edirdim ki, bu kitab onlarla qurduğum ünsiyyəti atrıracaq. Xəbəri isə… Əslində insan ömrü boyu intizar içində yaşayır, hansısa xoş soraq, xoş xəbər gözləyir. Biz isə, bir azərbaycanlı olaraq, ömür boyu Azərbaycanın bütövlüyü xəbərini, SSRİ-nin dağılacağı və müstəqillik qazanacağımızın xəbərini gözləmişik. “Xəbər gözləyirəm” mənə çox maraqlı bir tarixçə də yaşatdı. O şerim ilk dəfə qəzetdə çap olunmuşdu. Bir gün Bəxtiyar Vahabzadə mənə zəng edib evinə çağırdı. Getdim, söhbət etdik. Dedi ki, mən ömür boyu o günü, o xəbəri gözləmişəm. Və çalışmışam bu haqda şer yazım, amma yaza bilməmişəm. Sən yazmısan, sağ ol. Bu şer mənə çox təsir etdi, mən də sənə bir şer yazdım. Sonra “İnqilab istərəm, yenə inqilab” şerini mənə oxudu. Bu şer sonra onun kitablarında dərc olundu.

– Bəs “Gəncə qapısı”nda nə baş vermişdi?
– Gəncə sözünün yasaqlandığı bir vaxt idi, Sovetlər birliyində şəhərimizin milli adının qorunmasına imkan vermirdilər. Gəncə sözünü deyənə təzyiqlər olurdu – Kirovabad deməliydin. Kitabda iki sujet var. Birinci odur ki, qardaşımın 4 yaşlı qızı rəhmətə getmişdi, onu kəndə aparırdım. Masallıya qədər avtobusda getdik, oradan Yardımlıya maşın tutmaq istədik, dağlıq yer olduğundan heç kəs getmək istəmirdi. Uşağı bükmüşdük deyə, hiss olunmurdu. Tələsirik, axşam düşür deyə məcbur olub birinə vəziyyəti danışdım. Dedi mən meyit apara bilmərəm. Axırda xəstəxanaya gedib təcili yardım maşını götürüb getdik kəndə. Mənə çox ağır gəldi ki, neçə qardaşıq, bizim bir maşınımız yoxdu ki, şəhərə gedib-gələ bilək. Qərara aldım ki, necə olur-olsun maşın alım. Cibimdə isə maşın nədi, bir təkər almağa da pulum yoxdu. Yazıçı nəşriyyatında baş redaktor işləyirdim. Bakıya qayıdandan sonra bu əhvalatı nəşriyyatın direktoru, rəhmətlik Əjdər Xanbabayevə danışdım. Bir il sonra – 1982-ci ildə kitabım çap olunmalı idi. Əjdər müəllim mühasibi çağırıb tapşırdı ki, həmih kitabın qonorarını yüksək qiymətlə hesablasın və 70 faizini mənə versin. O vaxt belə qanun var idi. Amma pulu alsam da məndən əvvəl maşın növbəsinə duranlar vardı. Əjdər müəllim onlardan da soruşub öyrəndi ki heç birinin indi maşın almaq inkanı yoxdu. Onlar da mənim kimi kasıb işçilər idilər. Odur ki, növbəmi əvvələ dəyişdi. Beləliklə qonarara bir az da borc əlavə edib maşını aldım. Yəni hələ çap olunmayan həmin kitabın mənə belə köməyi oldu. Sonra rəhmətlik Nüsrət Kəsəmənli ilə Kutaisidə keçirilən “Mayakovskinin şeir günləri”nə getmişdik. Orada Geras monastrını təqdim edirdilər. Mən dəstədən ayrılıb cığırla meşəyə tərəf getdim. Gördüm cığırın sonunda meşəyə açılan hasar var, üzərində də ərəbcə yazılar. Hasar məni çağırırdı. Əlimi vurdum, sanki canlıydı, içində ürək döyünür, əlimi yandırırdı. Baxdım ki, bu, məşhur Gəncə qapılarından biridi. Orada dayanıb öz-özümə pıçıldayırdım:

Salam gəncə qapısı,
Salam duzum, çörəyim…

Elə bil misralar göydən süzülürdü. Bu vaxt dəstə də gəldi. Orada gürcülərlə mübahisəm oldu. Bələdçi deyirdi ki, bu, zəfər nişanəsi olaraq Gəncədən gətirilib. Dedim nə zəfər, Gəncə yerin altına getmişdi, özünü müdafiə etmək imkanı yox idi. Siz də gəlib kömək etmək əvəzinə qapını oğurlayıb gətirmisiz. Avtobusda da gürcülərlə qarşılaşmamız oldu. Amma sonra onlar bizdən üzr istədilər. Biz qayıdandan sonra Moskvadan – komsomolun Mərkəzi Komitəsindən yazmışdılar ki, Sabir Rüstəmxanlı ilə Nüstət Kəsəmənlini bir daha belə tədbirlərə göndərməyin, dava salırlar. O axşam “Salam Gəncə qapısı” şerini yazdım. Bakıya dönəndə artıq fikrimdə gələcək kitab hazır idi.

– “Sağ ol, ana dilim” deyib niyə təşəkkür edirdiz, o da sizi hansısa çətinlikdən qurtarmışdı?
-O dövrdə ana dili, bir növ yasaq edilmişdi, rus dilinə isə bir heyranlıq vardı. İndiki respublika sarayında Ümumittifaq poeziya bayramı keşirilirdi. Hamı rusca şer oxuyurdu, mən də cavanların adından çıxış edirdim. Birinci şerin adını öz dilimizdə – “Sağ ol, ana dilim” deyəndə salon məni uzun müddət alqışladı. Şeri oxudum və düşündüm ki, mənim ömrümün əsas istiqamətlərindən biri milli varlığımızı, kimliyimizi qorumaq uğrunda mübarizədi. Ona görə də kitabın adı belə olmalıdı.

– Bəs “Qan yaddaşı”nda nə gizlənmişdi?
– Bu, bir tarixi hadisəni dirçəltmək xəttidi. Bərdədə süb çağı rəhmətlik Fərman Kərimzadə ilə getdik Qalaya. Gördük ki, qala divarları yanında 6-7 yaşlı bir uşaq zoğal budaqlarını kəsib ox-yay düzəldir. O, bilmir ki, bu, qaladı, bu köhnə divarlar arasında nə zamansa savaş olub. Amma qanının diktəsiylə orda ox-yay düzəldirdi. Bax o vaxt bir şer yazdım ki, görünür tarixin də unutduğu həqiqət çıxmır qan yaddaşından.

– “Ömür kitabı”nız neçə səhifə oldu. Bir ömür o kitaba sığıb, ya yox?
– Yox, əlbəttə sığmaz. Əslində əvvəlki kitablar da elə ömür kitabımın səhifələri idi. Mən o kitabı bir səhifə – Azərbaycanın quzey səhifəsi kimi yazmışdım. Düşünürdüm ki, güney Azərbaycana kedəndə kitabın ikinci hissəsini yazacam. Təəssüf ki, Güney Azərbaycanlıları Konqresindəki fəaliyyətim, güneylə bağlı yazılarım İrana gedən yollarımı bağladı və mən ikinci hissəni yaza bilmədim. Amma düşünürəm ki, sonra yazdığım “Xətayi yurdu”, “Meydan hadisələri haqqında” sənədli roman, “Göy Tanrı” Cavad Xan” əslində ömür kitabımın səhifələridi. “Ömür kitabı” həm də mənim tale kitabımdı. O mənada ki, 250 minə yaxın tirajla çap olunub və dünyanın bir çox dillərinə tərcümə olunub. Və bu kitab mənə böyük şöhrət gətirdi, bayaq dediyim maddi sıxıntılardan qurtardı, sonrakı həyatımda rahatlığıma yol açdı. Heç kəsi eşitmək istəməyən bir milyon insan meydanda məni dinləyirdi. Çünki gənclər içlərində o kitabla silahlanmışdılar. Kitab, əslində, mənim sonrakı siyasi həyatımın, dünyada gördüyüm işlərin bir növ təməli oldu.

– “Zaman məndən keçir” demisiz. Zaman haradan gəlirdi, sizdən keçib hara getdi, sizə nə verdi, nə alıb apardı?
– Bir şair, bir qələm adamı heç vaxt təkcə öz ömrünü yaşamır, həm də millətinin, insanlığın tarixini yaşayır. Ona görə də heç nə qırılmır, bir nəsildən o biri nəslə ötürülür. Zaman anlayışı hələ tam izah olunmayıb. Zaman geridən irəli gedir, ya irəlidən geri gedir? Biz belə bilirik ki, keçmişdən gəlib gələcəyə gedir. Çinlilərin təsəvvürünə görə isə zaman üstən aşağı tökülür. Amma hər necə olur-olsun, zaman bizim içimizdən keçir:

Ürəyim bir qaçqın düşərgəsidi,
Keçir körpələrin göz yaşı məndən.

Mənə elə gəlir ki, azərbaycanın bütövlük taleyi mənim içimdən keçir. Səni ölümə aparırsa, zaman kədərli bir şeydi. Eyni zamanda bu qısa ömürdə nəsə qazana bilirsənsə, bu da zamanın sənə hədiyyəsidi. Ona görə zamanla dil tapmaq, zamanı sevmək, dəyərləndirmək və ondan istifadə etməyi bacarmaq böyük işdir.

– “Xətai yurdunda” təzə nə gördüz, köhnədən nə qalıb?
– Torpaqlarımızı itirmişik, Xətainin yaratdığı boyük dövlətin xırda bir parçası qalıb əlimizdə. Amma Xətainin ruhu hələ tam ölməyib, yaşayır. Bir vaxt meydan da Xətai ruhu ilə qanadlanmışdı. Bu gün şerlərimizdə də Xətai ruhu var. Nə qədər mübahisəli olsa da ictimai-siyasi görüşümüzdə də Xətai var. Türkiyədə “Xətai deyimləri” var ki, daim aşıqların dilində səslənir.

– Bəs “Göy Tanrı”dan nə istəyirdiz?
– Soruşurdum biz haradan gəlmişik?

– Cavab ala bildiz?
– Ala bildim. İnsan bir varlıq olaraq nə qədər Yerə bağlıdısa, o qədər də Göyə bağlıdı. Ona görə də Göyü unutmaq olmaz. Biz Yer adlı balaca bir qum dənəsinin üstündə oturmuşuq, elə bilirik ki, hər şey bizim iradəmizə bağlıdı. Halbuki biz Yerdən daha çox Göyə bağlıyıq. Bu, həm Allaha bağlılıqdı, həm kainata bağlılıqdı. Həm də, mənə elə gəlir ki, insanlar torpaqdan yox, bəlkə də göydən gəldiklərinə görə kökündə bir işıq dayanır. Və o işığın arxasında başqa – yeni torpaq var. Görünür, biz hansısa məhv olmuş planetdən gəlmiş insanlarıq, svilizasiyanın Yerə xilasa gəlmiş adamlarıyıq.

– “Bütövlük həsrəti”ni nə zamandan çəkirdiz, bu həsrət sona yetdimi?
– Bütövlük həsrəti gəncliyimdən – ilk yazılarımdan başlamışdı. Çünki mən Yardımlıda, sərhəddə doğulmuşam. Anamın dilindən eşitdiyim ilk mahnı “Qaragilə” idi. Bu mahnı Təbriz inqilabı süquta uğrayandan sonra ordan köçənlərin dilində gəlmişdi güneyə. Yaylaqlara gedəndə o taydan eşitdiyimiz səslər də uşaqlıqdan ürəyimi Azərbaycanın bütövlük həsrəti ilə doldurub. Yazdığım ilk şeirlərimdə də belə misralar var:

Mənim ürəyimtək Təbriz başında
Niyə yellənmirsən, bayrağım, niyə?

– Nə olmuşdu ki, “Atamın ruhu” deyib, onu yaddaşa yazdız?
– Atam dünyasını dəyişəndə ruhunun bədənindən necə üçduğunu hiss elədim. O ruh mənim başıma dolana-dolana bütün gün məndən ayrılmadı. Hətta adamlarla əl görüşəndə elə bilirdim əlim əlcəkdədi. Sanki bir skafandır geyinmişdim, ayağım yerə dəymirdi. Anamın tövsiyəsi ilə qüsullanandan sonra hiss etdim ki, hansısa bir yanğı ilə, bir kosmik səslə o ruh məndən ayrılıb getdi. Ondan sonra sakitləşdim, ayağım yerə dəydi. Bu qeyri-adi yaşantıdan sonra inandım ki, doğrudan da ruh ölməzdi. Ondan sonra atamın həyatını yazdım. İlk cümləsi də belədi ki, “Atam mənə həyatı sevdirmişdi, ölümü də sevdirdi”. Çünki o gündən ölümü sevməyə və ruhlar haqqında daha çox düşünməyə başladım. İndi bu qısa insan ömrünün ölümlə bitdiyi fikrindən uzağam. Ölümlə insan həyatı bitmir, başqa bir həyat başlanır.

– Bəs “Ölüm sirvəsi”ni necə, görmək olur?
– Əslində, ölümsüz insanlar, millət üçün canını fəda edənlər, qəhrəmanlar və ruhun ölməzliyinə inananlar – hamısı ölüm zirvəsinə qalxmış insanlardı. Cavad xan Gəncə üçün öldü, amma əslində həmin zirvəyə ucaldı. Cavad xanın dövründə rusların ayaqları altına xalça sərməklə zəngin yaşayanlar, ya da qaçıb canını qurtaranlar da neçə il sonra öldülər. Amma onlar hamısı unuduldu. Cavad xan isə heç zaman unudulmur, yaşayır. Ölüm zirvəsi budur.

– Bu dünyadan çox şey aparan “Sunami” sizdən nə alıb apardı?
– Sunami məndən heç nə aparmayıb, mənə gətirib. Yəni biz kosmosun içindəki bir qum dənəsinin içində oturmuşuq və hər gün də o sunamilərin içindəyik. Kosmosdan bizə müxtəlif axınlar, təzyiqlər, meteor yağışları, zərərli qaz kütlələri və s. gəlir, biz daimi bu təzyiqin altındayıq. Belə olan halda bu balaca Yeri yerdəki balaca sunamilərdən qorumalıyıq. Bir kosmik sunami var, bir də içimizin-özümüzün yaratdığımız sunami. Yəni, biz təbiəti məhv edirik. Kitabda söhbət Şamaxı rəsədxanasından gedir. Rəsədxananın ətrafında tikilən kababxanaların tüstüsündən rəsədxananın “gözü bağlanıb”, göyü görmürsən. Və uçan boşqabda göydən gələn birisi rəsədxanada işləyənə deyir ki, niyə gözünüzü bağlamısınız. O da cavab verir ki, başqa yerlərdə də rəsədxanalar var Gələn də deyir ki, yox, siz gözünüzü nahaq bağlamısız, çünki hər kəs öz gözü ilə baxmalıdı. Və orda bir sevgi xətti də var. Bu, Yerlə Göy arasında olan bir sevgidi. Əslində mən o romanı yazanda özümü təzədən kəşf elədim. Gördüm ki, bütün sunamilərdən üstün bir “sevgi sunamisi” var və o, bizi kosmik sunamilərdən qoruyur.

– Və bu sunami sizə “Əbədi Sevda”nı gətirdi…
– Əbədi sevda, bəlkə də elə ədəbi sevdadı. Çünki birinci kitabımda o, lirik bir sevgi üstündə qurulmuşdu. Bu kitabdakı şeirlərin də çoxu lirik, sevgi şeirləridi. Amma “Əbədi sevda” Azərbaycan, türk dünyası – bir ucu Çin, bir ucu balkanlar olan Türk Avroasiyası haqqında bir şeirdi. Şeirin məzmunu belədi ki, geçmişi görməyən, kimliyimizdən, tariximizdən və böyüklüyümüzdən xəbərsiz adamlar içimizdəki bu əbədi sevdanı duya bilməzlər. Bu əbədi sevda bizim milli varlığımıza olan sevdamızdı.

– Millət vəkili, siyasi xadim, ədəbiyyat adamı… Sabir müəllimin başında bu gün hansı sevda dolaşır?
– Siyasət keçib gedər, qalan ədəbiyyatdı. Məni siyasətə gətirən də ədəbi yaradıcılığımdakı vətəndaşlıq gücüdü. Buna görə həmişə ədəbiyyata borclu olmuşam. Dünyanın müxtəlif ölkələrində 55-dən çox kitabım çap olunub. İndi isə yeni əsərlər üzərində işləyirəm. Çox vax şeirlərimi yolda, telefona yazıram, sonra gedib köçürürəm. Bunu xırda siyasət maraqlarına qurban verə bilmərəm və düşünürəm ki, artıq siyasətdən getməyin vaxtı çatıb.

İsmət Ələkbərqızı

simsar.az

İSTİQLAL MÜBARİZİNİN HƏYAT VƏ FƏALİYYƏTİNƏ HƏSR OLUNMUŞ MÜKƏMMƏL ƏSƏR

Özünü tanımayan, keçmişini, tarixini bilməyən və yaxud unudan, özünə və öz keçmişinə, tarixinə hörmətlə yanaşmayan insan, ictimai toplum ətraf-aləmdən anlayış, diqqət və hörmət uma bilməz. Zəngin tarixi təkamül yolu keçmiş, dünya mədəniyyət xazinəsinə dahi, bənzərsiz şəxsiyyətlərin irsini, ulu dövlətçilik tarixinin uğurlarını bəxş etmiş Azərbaycan xalqı bir çox dönəmlərdə özünün əzəmətli tarixini öyrənmək, bu tarixi obyektivcəsinə tarixi gerçəkliklərə uyğun olaraq araşdırmaq, özünü ətraf aləmə tanıtmaq, xalqın təkamül tarixində silinməz iz qoymuş şəxsiyyətləri layiqincə dəyərləndirmək imkanlarından məhrum olmuşdur. XIX əsrin ilk onilliklərində Azərbaycan dövlətçiliyinin itirlməsi, Vətənimizin şimal qisminin işğal olunaraq Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil olunması, müstəmləkəyə çevrilməsi, 1918-1920-ci illərin qısamüddtəli azadlıq fəaliyyətindən sonra Sovet Rusiyasının işğalına məruz qalaraq yenidən müstəmləkə halına salınması, 1991-ci ilin sonralarından bu əsarətdə qalmağı həmin məhrumiyyətin başlıca səbəbi kimi dəyərləndirilir. Bu məqamda XIX əsrin məhşur alman mütəfəkkiri Hegelin fikri yada düşür: “Dövləti olmayan xalqın əslində tarixi də yoxdur!” (Kuzneüov V.N.Nemeükaə, «Klassiçeskaə filosofiə XVIII – naçala XIX vv. Moskva, 1989, str. 381»)

XX yüzilliyin 90-cı illərin əvvəllərində müstəqil dövlətçiliyi yenicə bərpa etmiş Azərbaycan cəmiyyətində XIX əsrin sonlarında XX əsrin əvvəllərində təşəkkül taparaq xalqın ictimai-siyasi, mədəni, mənəvi yüksəlişi, siyasi müstəqqilliyi uğrunda əvəzsiz xidmətlər göstərmiş, lakin ömrünün son qismini mühacirətdə keçirməli olmuş fədakar, bənzərsiz tarixi şəxsiyyətlərin zəngin elmi, bədii irsinə böyük maraq vardı. Xalqın Azərbaycan istiqlalına sadiq qalmış qismində bu görkəmli şəxsiyyətlərin elmi, ədəbi irsinə “müraciət”, “qayıdış” faktları həmin zamanın diqqəti cəlb edən gerçəkliklərindən idi. Ötmüş əsrin 90-cı illərinin əvvəllərində Azərbaycan xalqı yeni istiqlal məqamının əzəlini yaşayırdı, insanların düşüncəsində, fəaliyyətində müstəqillik ovqatı vardı. Azərbaycanın siyasi müstəqilliyə yeni qayıdışı istiqlal məfkurəsini bitkin ideologiya, təlim halına gətirmiş şəxslərin irsinin xalqa tanıdılması ilə müşaiyət olunurdu.

Tarixi şəxsiyyətlərin xidmətləri ilə bağlı olan mühakimələr onların müasir tələblərlə müqayisədə etmədikləri, edə bilmədikləri əsasında deyil, öz sələfləri ilə müqayisədə əldə etdikləri yeniliklərə, uğurlara istinadən yürüdülməlidir. Xüsusilə qeyd olunmalıdır ki, XIX əsrin II yarısında – XX əsrin ilk onilliklərində yaşayaraq gərgin ictimai-siyasi, mədəni-mənəvi, ideoloji, bədii fəaliyyət göstərmiş Vətən övladları (H.Zərdabi, M.Ə.Sabir, Ə.Hüseynzadə, C.Məmmədquluzadə, Ə.Ağaoğlu, Ə.Topçubaşov, F.Xoyski, M.Ə.Rəsulzadə, Ü.Hacıbəyov və b.) öz sələfləri ilə müqayisədə nəinki daha əzəmətli yeniliklər etmiş, uğurlar qazanmış, öz aktuallığını hətta XXI əsrdə də itirməmiş, irs qoyub getmişlər. Təəssüf ki, ötmüş əsrin 90-cı illərinin əvvəllərində həmin fədakər Azərbaycan övladlarının bu irsinin xalqa və beynəlxalq ictimaiyyətə tanıdılması prosesi məntiqi sonluğadək davam etmədi. Bu məqamda dahi Azərbaycan bəstəkarı, mədəniyyət xadimi, musiqişünası, dramaturqu, publisisti Üzeyir Hacıbəyovun (1885-1948) 1908-ci ildə “Tərəqqi” qəzetində nəşr olunmuş “Biz və dövr iş görürük?” adlı felyetonunun başlıca müddəaları yada düşür. Azərbaycan milli psixologiyasına dərindən bələd olan Üzeyir bəy Hacıbəyov ürək ağrısı ilə yazmışdı: “Biz bir iş görmək istədikdə bir şeyi yadımızdan çıxarırıq. O şey nədir? O şey nərdivandır! Necə yəni nərdivan? Nərdivan nədir? Nərdivan bir alətdir ki, onun vasitəsilə adam tədricən yuxarı çıxa bilər. Hər kəs nərdivansız yuxarı çıxmaq istəsə, elə yıxılar ki, təpəsi dağılar. Bu belə! Bundan başqa bir də biz həmişə başımızdan yekə iş görürük”  (Üzeyir Hacıbəyli, “Seçilmiş əsərləri”. Bakı, 1985. s. 384; Üzeyir Hacıbəyli, “Ordan-burdan”. Bakı, 1981. s. 112-114). Bir işi tamamlamadan digər bir işə keçid etmək və bütün keçidlərdə natamamlıq faktları saxlamaq kimi böyük bir problem hal-hazırda da Azərbaycan gerçəkliyi üçün aktualdır (X.Qasımov, “M.Ə.Rəsulzadənin elmi-ədəbi irsində orta çağların Azərbaycan mədəniyyəti məsələləri”. Şah İsmayıl Xətai, “III elmi-parktik konfransının materialları”, Bakı, 2008. s. 55).

Özümüzü, keçmişimizi, tarixi şəxsiyyətlərimizin həyat və fəaliyyətini, irsini öyrənmək, ətraf aləmə tanıtmaq, araşdırmaq, sahələrində natamamlığa, fasiləyə yol verməklə tədricən qloballaşan çağdaş dünyada Azərbaycan özəlliklərini itirmək olar. Tarixi elmlər doktoru, professor, çağdaş Azərbaycan ictimai-siyasi, mədəni həyatında görkəmli yeri olan C.P.Həsənlinin “Tarixi şəxsiyyətin tarixi: Əliməranbəy Topçubaşıv”(Bakı, 2013) adlı monoqrafiyası bu baxımdan diqqəti xüsusilə cəlb edir. C.P.Həsənlinin 12 fəsildən və 80 yarımfəsildən (paraqrafdan) ibarət olan bu kitabı Azərbaycanın böyük dövlət xadimi Əlimərdanbəy Topçubaşovun (1863-1934) həyatına və fəaliyyətinə həsr edilmiş, eyni zamanda rus dilinə tərcümə olunaraq 2014-cü ildə Rusiya Federasiyasının paytaxtı Moskva şəhərində nəşr olunmuşdur. Əlamətdar haldır ki, bu irihəcmli, dərin məzmunlu monoqrafiya görkəmli Azərbaycan dövlət xadimi Ə.Topçubaşovun bu dünyaya gəlişinin 150, axirətə, əbədiyyətə qovuşmasının 80 illiyinə təsadüf etmişdir.

C. P. Həsənli oxucuları Ə. Topçubaşovun həyat və fəaliyyətinin bütün cəhətləri ilə tanış etmək üçün müxtəlif dillərdə (azərbaycan, rus, türk, ingilis, fransız) olan yazılı qaynaqlara, sənədlərə, elmi ədəbiyyata müraciət etmiş, onları tənqidi sürətdə təhlil etmişdir. Bu məqamda Jorj Klemanso, Vudro Vilson, Duayt Eyzenhouer kimi dövlət xadimləri müxtəlif dövrlərdə, xüsusilə orta çağlarda və müxtəlif ölkələrdə bir çox siyasi xadimlərə həsr olunmuş, əsasən mədhiyyə səciyyəsi daşıyan salnamələri haqqında SSRİ-nin rəsmi dairələrinin sifarişi ilə sovet tədqiqatçılarının ötmüş əsrin 80-ci illərində yazdıqları əsərləri xatırladır. Cəmil Həsənlinin  monoqrafiyası həmin əsərlər, salnamələr kütləsindən tamamilə fərqlənir, müstəsna bir əsərdir, müəyyən şəxslərin, dairələrin sifarişinin nəticəsi deyildir, araşdırma obyekti mədh etmək məqsədinə xidmət etmir. Bu kitab bütün Azərbaycan xalqının sosial sifarişinə uyğun olaraq yazılmışdır, yeni nəslin fədakar sələflərə dərin minnətdarlığının ifadəsidir, onlara olan mənəvi borcumuzun qismən ödənilməsinin parlaq faktıdır. C.P.Həsənli bu monoqrafiyanı yazmaqla xalqın öz fədakar övladlarından birinə – Ə.Topçubaşova bu minnətdarlıq duyğusunu bildirmək, mənəvi borcu qismən ödəmək missiyasını şərəflə yerinə yetirmişdir.

Azərbaycan tarixində ən parlaq şəxsiyyətlərdən biri olan Əlimərdanbəy Topçubaşov  “ömrünün ən azı əlli ilini fasiləsiz və yorulmadan çalışaraq xalq işinə sərf etmişdir” (M.Ə.Rəsulzadənin fikridir – red.). Nəcib nəsildən olmuş Ə.Topçubaşov gözəl ibtidai, orta təhsil almış, təhsilini öncə Sankt-Peterburq Universitetinin tarix-filologiya fakültəsində, sonra isə hüquq fakültəsində davam etdirmiş, əmək fəaliyyətinə Tiflisin dairə məhkəməsində başlamış, 30 yaşında ikən Azərbaycan mətbuatının banisi Həsənbəy Zərdabinin böyük qızı Pəri xanımla ailə həyatı qurmuşdur. Onun həyat və fəaliyyətinin erkən dövrü ilə bağlı olan faktlar öz əksini C.P.Həsənlinin monoqrafiyasının I fəslində tapmışdır. Ə.Topçubaşovun həyat və faliyyətinin Bakıda keçmiş dövrü əsərin II fəslində araşdırılır və oxuculara təqdim edilir. Bu dövrdə o, türk və müsəlman əhalisinin hüquqlarının yorulmaz müdafiəçisi kimi tanınmışdır. Rusiya imperiyasında baş vermiş 1905-ci il hadisələri Ə.Topçubaşovun fəaliyyət məkanını xeyli gücləndirirdi və o, Rusiya imperiyasında türklərin, bütün müsəlman xalqların hüquqları uğrunda mübarizə aparan mütərəqqi qüvvələrin öndərinə çevrildi. Onun bu mübarizəyə həsr olunmuş həyatı öz əksini C.P.Həsənlinin monoqrafiyasının III-VI fəsillərində tapmışdır.

Böyük həyat və mübarizə təcrübəsi olan Əlimərdanbəy Toçubaşov Azərbaycanda müstəqil dövlət qurucularının ön cərgəsində olmuş, Azərbaycan Parlamentinin ilk sədri seçilmiş, Paris Sülh konfransında Azərbaycan Cümhuriyyətinin nümayəndə heyətinə başçılıq etmiş, Versalda öz ölkəsinin qabaqcıl dünya dövlətləri tərəfindən tanınmasına nail olmuşdur. O, ABŞ prezidenti Vudro Vilsonun (1912-1920) qəbul etdiyi ilk Azərbaycan dövlət xadimi idi. C.P.Həsənlinin əsərinin VII-X fəsillərində Ə.Toçubaşovun siyasi, diplomatik fəaliyyətinin həmin mərhələsinin başlıca məqamları araşdırılır və oxuculara təqdim edilir. 1920-ci ilin aprel ayının 28-də “yeniləşmiş” Rusiyanın rəsmi dairələri Azərbaycanda olan mühafizəkar, qyeri-milli qüvvələrin dəstəyinə arxalanaraq, ölkəmizə hərbi müdaxilə təşkil edərək AXC hakimiyyətini devirdilər. Ə.Topçubaşov və onun məsləkdaşları bu təcavüzlə, doğma Vətənin yenidən əsarətə düşməsi faktı ilə barışmadılar. Ə.Topçübaşov ömrünün sonunadək Azərbaycanın siyasi müstəqilliyinin bərpa olunması uğrunda mübarizə apardı. Cəmil Həsənlinin kitabının XI-XII fəsillərində onun bu mübarizə tarixi ilə bağlı olan məqamlar araşdırılaraq nəzərimizə çatdırılır. Monoqrafiyada xüsusilə qeyd edilir ki, o, Qafqaz xalqlarının ictimai-iqtisadi, siyasi, mədəni birliyi ideyasının yorulmaz təbliğatçısı olmuşdur. 1934-cü ilin iyul ayının 14-də erməni siyasi mühacirləri istisna olmaqla Qafqazı tərk etmiş bütün siyasi mühacirlər Qafqaz Konfederasiyasına dair paktı imzaladırlar. Azərbaycan Milli Mərkəzi adından bu paktı Ə.Topçubaşov və M.Ə.Rəsulzadə (1884-1955) imzaladılar. Həmin sənədi qəbul etmiş qüvvələr Sovet Rusiyası tərəfindən hərbi təcavüz yolu ilə Qafqaz xalqlarının siyasi müstəqilliyinə son qoyulmasına qəti etirazlarını bildirir, həmin xalqların siyasi müstəqilliyini bərpa etməkdə, Qafqaz Konfederasiyasını yaratmaqda qərarlı, israrlı olduqlarını göstərirdilər. Lakin XX əsrin 30-cu illərin sonlarına doğru sovet rejiminin “yeniləşmiş” imperiya daxilində öz mövqelərini gücləndirməsi, Avropa ölkələrində fəaliyyət göstərən Qafqaz mühacirlərinin pərakəndə hala düşməsi, xüsusilə 1934-cü ilin noyabr ayının 5-də Ə.Topçubaşovun Paris yaxınlığındakı Sen-Klu məntəqəsində vəfat etməsi bu arzunun gerçəkləşdirilməsini qeyri-mümkün hala gətirdi. Onun dəfni Avropadakı Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Rusiya mühacirlərinin əzəmətli nümayişinə çevrildi. Bu mərasimdə çıxış etmiş M.Ə.Rəsulzadə demişdi: “Biz Əlimərdanbəyin vəfatı ilə milli həyatımızda mühüm mərhələni təcəssüm etdirmiş insanla vidalaşırıq, çünki Əlimərdanbəy Topçubaşovun adı bütöv bir nəslin və həyatın müəyyən bir dövrünün sinonimidir”. O, xüsusilə qeyd etmişdi ki, Ə.Topçubaşov “Qafqaz Konfederasiyası ideyasının ilk carçısı olmuşdur”.

Əlimərdanbəy Topçubaşov bu ideyanı hələ 1914-cü ildə, gürcü şairi A.R.Seretelinin (1840-1914) dəfn mərasimində elan etmişdi. M.Ə.Rəsulzadə Ə.Topçubaşovun dəfn mərasimində qeyd etmişdi: “Şübhə yoxdur ki, Qafqaz konfederalistləri onun simasında bu ideyanın ən qocaman nümayəndələrindən birini itirmişlər…  Biz – azərbaycanlılar Əlimərdanbəyin simasında milli hərəkatın müəyyən dövrünün nümayəndəsini, müstəqil Azərbaycanın böyük dövlət xadimini, Azərbaycanın müstəqilliyi uğrunda görkəmli mübarizi itirmişik… O, bu dünyaya mübariz kimi gəlmişdi. Həmin illərdə Rusiya türkləri və xüsusilə azərbaycanlılar özlərinin milli həyatının quruculuğunda, yeni mərhələnin başlanğıcında idilər… O, ömrünün sonuna qədər dili, qələmi, coşqun enerjisi ilə milli mübarizənin müdafiəçisi olmuşdur”.

C.P.Həsənli əsərin “Nəticə” qismində qeyd edir ki, Əlimərdanbəy Topçubaşovun 70 illik həyatından bəhs edən bu kitab bir qədər gecikmişdir. Bu məqamda xalqımızın “gec olsun, güc olsun” deyimini xatırlamamaq qeyri mümkündür. Bir qədər “gecikmiş bu kitab”ın gücü, əhəmiyyəti göz qabağındadır və əsər müəllifinin öz uğuruna sevinməyə, həyatı milli mücadilədə keçmiş sələflərinə tarixçi borcunu ödədiyinə görə fəxr etməyə haqqı var.

XVIII əsrin ilk onilliklərindən XIX yüzilliyin ilk onilliklərinədək xanlıqlar şəklində, pərakəndə halda olmuş, 1918-ci ilin mayınadək Rusiya imperiyası tərkibində qalmış Azərbaycanın siyasi müstəqilliyi 1918-1920-ci illərin tarixi gerçəkliyi olmuş və bu tarixi məqamda xalqımızın aparıcı siyasi xadimlərindən biri, Vətənin siyasi müstəqilliyini hər şeydən uca tutmuş Ə.Topçubaşov olmuşdur. Bu, onun Azərbaycan xalqının tarixini, mədəni-mənəvi dəyərlərini dərindən bilıməsi, yaşadığı ekstremal, mürəkkəb, taleyüklü dövrün xalqla bağlı olmuş problemlərini aydın sürətdə anlaması və Azərbaycanın, xalqın inkişaf perspektivlərini düzgün müəyyənləşdirməsi ilə bağlı idi. Ə.Topçubaşov XX əsrin 20-ci ilində yenidən rus (sovet) təcavüzünə məruz qalmış, bu yüzilliyin 70 ilini də müstəmləkə halında yaşamış Azərbaycan xalqının dövlətçilik tarixinin, ənənələrinin əzəmətinə istinadən xalqın siyasi potensialına dərin ümidlər bağlayırdı. O, XX əsrin böyük qismini əsarətlə yaşamış doğma xalqının müstəqil yaşamaq hüququna malik və layiq olduğunu yorulmadan xalqın özünə və beynəlxalq aləmə sübut etməyə çalışırdı. Ə.Topçubaşovun müasiri olmuş M.K.Atatürkün (1889-1938) fikrincə, “əgər bir millət böyükdürsə, özünü tanımaqla daha böyük olu”. (Utkan Qocatürk. “Atatürk”. Bakı, 1991, s.157). Doğma xalqını öz əzəmətinə, xoş gələcəyinə inandırmağa çalışmış Ə.Topçubaşov son nəfəsinədək nəcib ənənlərinə sadiq qalmış, xalqa xidmətin misilsiz nümunəsi kimi millətin qan yaddaşına köçmüşdür.

Ə.Topçubaşov hətta 1918-1920-ci illərdə (Azərbaycan Cümhuriyyəti dövründə) siyasi həyatda, vəzifədə ön mövqelərə çıxmağa can atmamış, xalqa xidməti özünün başlıca vəzifəsi hesab etmişdir. “Millətə əfəndilik (ağalıq – red.) etmək olmaz, xidmət etmək olar. Bu millətə xidmət edən, onun əfgəndisi olur”. (Utkan Qocatürk, “Atatürk”.s.128). Ə.Topçubaşov millətə bütün varlığı ilə xidmət etmiş, zəngin irsi ilə yaxın gələcəkdə də həmin xidmətini davam etdirən bu cür millət “əfəndilərindəndir”. Ə.Topçubaşov şəxsiyyətinin əzəməti Cəmil Həsənlinin iki dildə nəşr olunmuş fundamental əsərində mükəmməl, aydın şəkildə təqdim edilir və düşünürük ki, onun haqqında bu üslebda ikinci bir əsərin yazılması qeyri mümkündür. Azərbaycan tarix elminə bəxş etdiyi bu töhfəsinə görə C.P.Həsənliyə dərin minnətdarlığımızı bildirir və ona yeni uğurlar diləyirik.

Xeyirbəy Qasımov,

Dilavər Əzimli

AMEA-nın A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun elmi əməkdaşları